جلسۀ 102 مورخ مورخ 5 اردیبهشت 1403
پدیدۀ «هالههای معنایی» و تفاوت آن با پدیدۀ استعمال لفظ در اکثر از معنا
ما در جملات ادبی، غیر از پدیدۀ استعمال لفظ در اکثر از معنا، با پدیدۀ دیگری روبرو هستیم که از آن با تعبیر «هالههای معنایی» یاد میشود؛ یعنی ممکن است علاوه بر معنای اصلی کلام که توسط گوینده اراده میشود و لفظ قالب برای آن قرار میگیرد، یک سری معانی دیگر به عنوان هالههای معنایی وجود داشته باشند که گوینده قصد دارد آن را نیز به نحوی از انحاء به مخاطب بفهماند.
به بیان دیگر، اگر بخواهیم این اصطلاح را در قالب اصطلاح معهود خودمان بیان کنیم، باید بگوییم:
متکلم در هنگام تکلم یک ارادۀ استعمالی دارد و یک ارادۀ تفهیمی دارد و یک ارادۀ جدی دارد. خیلی اوقات گوینده، افزون بر ارادۀ استعمالی، قصد تفهیم مطلبی در ورای آن به مخاطب را دارد ولی چنین چیزی مصداق استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست چون استعمال لفظ در اکثر از معنا، مربوط به تعدد در مراد استعمالی است نه مراد تفهیمی. شایان ذکر است که مرادات تفهیمیه، گاه در عرض کلام و گاه در طول کلام هستند.
برای مثال روایتی را یادآور میشویم که در بحث مراد تفهیمی ذکر میکردیم. این روایت هر چند به لحاظ سندی معتبر نیست ولی مضمونش برای روشن شدن بحث سودمند است.
طبق این روایت، امام علیه السلام از حمام بیرون آمده بودند؛ شخصی به ایشان میگوید: «طاب استحمامک»؛ امام علیه السلام وی را مذمّت نموده و فرمودند: «یا لکع و ما تصنع بالاست هاهنا». اِست به معنای نشمینگاه است و معنای بدی را به ذهن خطور میدهد. آن شخص تعبیر را تغییر داده و میگوید: «طاب حمیمک»؛ حضرت بار دیگر وی را مذمّت نموده و میفرماید: حمیم اسم جهنم است؛ گویا راوی گفته است: «در جهنم خوش بگذرانی». سپس امام علیه السلام طرز صحیح دعای حمام را به وی آموزش میدهند.
در این روایت، آن شخص حمیم را در معنای جهنم استعمال نکرده است ولی چون یکی از معانی حمیم جهنم است، این معنای ناخوشایند به ذهن مخاطب خطور داده میشود. گاهی اوقات متکلم لفظ را در یک معنا استعمال میکند ولی قصد دارد سائر معانی را نیز به مخاطبش تفهیم کند.
هالههای معنایی، معنای مستعمل فیه نیستند، ولی در کنار معنای مستعملفیه به مخاطب تفهیم میشوند. گاهی اوقات افراد الفاظ رکیکهای که جزء کلام است را به کار میبرد، تا آن معنای رکیک را به نحوی از انحاء به مخاطب تفهیم کنند؛ همانند: «این فضل تو خر فضل تو خر فضل تو خروار». صنعت زشت و زیبا با انواع و اقسام مختلفی که دارد از همین قبیل است.
بحث هالههای معنایی یک بحثی است که گونۀ دیگری از پدیدههای مربوط به استعمال است و غیر از استعمال لفظ در اکثر از معنا محسوب میشود. در این پدیده، لفظ در چند معنا استعمال نمیشود بلکه در معنای خودش استعمال میشود ولی در کنار معنای اصلی، یک سری معانی جانبی نیز حضور دارند که مستعملفیه نیستند ولی به نحوی از انحاء به مخاطب فهمانده میشوند.
الكافي (ط - الإسلامية) / ج6 / 500 / باب الحمام … ص : 496