مقدمه: مفسده در الزام، ابراز تمایل یا ابراز اهتمام
گاهی الزام کردن و تحکم کردن شارع مبغوض و دارای مفسده است؛ همچنین گاهی نفس ابراز تمایل به تحقق عمل، یا ابراز شدّت مصلحت نیز دارای مفسده بوده، در نزد مولا مبغوض است. گفتنی است، مقصود از الزام کردن و تحکم در اینجا، ملزم بودن عبد نیست بلکه مقصود، نفس درخواست کردن است. در چنین فرضی، به دلیل مفسده ای که در الزام یا ابراز تمایل یا ابراز مصلحت وجود دارد، مولا دیگر درخواست یا ابراز تمایل یا ابراز مصلحت نمیکند.
تبیین: فرق بین مفسده در ملزم بودن و مفسده در درخواست کردن
این مطلب را در موالی عادی در نظر بگیرید. پرسش آن است که اگر عبد، از طریقی فهمید که مولا نسبت به تحقق فلان عمل، نیاز شدید دارد، به نظر میرسد عقل به لزوم اتیان آن حکم میکند هر چند مولا وی را الزام نکرده است.
به سخن دیگر، بین فرضی که مفسده در ملزم بودن عبد است یا مصلحت در آزادی تشریعی عبد است و فرضی که مفسده در نفس درخواست کردن یا ابراز تمایل است، فرق است. در فرض اول، شارع مقدس نمیخواهد عبد، خود را ملزم بداند، ولی در فرض دوم، شارع مقدس مشکلی با ملزم بودن عبد ندارد، در نتیجه در فرض دوم اگر عقل از طریقی فهمید که مولا نیاز شدید به تحقق عمل دارد، عبد را ملزم میداند که عمل را انجام دهد.
مثال: مولای زندانی و نیاز شدید او
برای مثال مولایی را در نظر بگیرید که اگر خواست خویش را ابراز نماید، یک شخص ظالم میآید و به وی آسیب میرساند. مولا در زندان است و نیاز شدید دارد ولی اگر به عبدش بگوید فلان کار را برایم انجام بده، دستش رو میشود لذا امکان درخواست برایش فراهم نیست. حال اگر عبد از طریقی فهمید که مولا نیاز شدید دارد، عقل او را به اتیان عمل ملزم میداند چون ملزم بودن مفسده ندارد.
نتیجهگیری: عدم تلازم بین لازم بودن و الزام کردن
مقصود آن که، چنین نیست که هر کجا در الزام کردن یا به تعبیر بهتر در درخواست کردن، مفسده باشد، عقل انسان به لزوم امتثال حکم نکند. ممکن است با وجود مفسده در درخواست، عبد از طریقی دیگر بفهمد مولا نیاز شدید دارد و عقلش به لزوم اتیان عمل حکم کند.
بین این صورت، و صورتی که مفسده، در ملزم بودن عبد و سلب آزادی تشریعی از وی است، فرق است. اگر ملزم بودن عبد مفسده داشته باشد، دیگر معنا ندارد عقل به ملزم بودن حکم کند ولی اگر ملزم بودن مفسده نداشته باشد، و مفسده صرفاً در درخواست کردن باشد، عقل به لزوم امتثال حکم میکند.
ما هر دو فرض مزبور را یک باره مورد بحث قرار داده بودیم چون این بحث، به عنوان مقدمه برای بحثی دیگر مطرح شد مبنی بر آن که آیا شارع مقدس امر میکند یا امر نمیکند. اگر مفسده در درخواست کردن باشد، قهراً امر و الزام کردن از ناحیه شارع محقق نمیشود چون فرض آن است که الزام کردن مفسده دارد؛ بله، اگر مکلف از طریقی، مصلحت ملزمه و حب شدید مولا را درک کند، عقلش او را به انجام عمل ملزم میدارد.
به سخن دیگر، بین لازم بودن و الزام کردن ملازمه نیست، ممکن است الزام کردن محقق نشود ولی لازم بودن عقلاً محقق شود. این لزوم عقلی ناشی از حب شدید شارع است نه ناشی از ابراز محبت یا اعتبار الزام. حکم عقل به لزوم امتثال، وابسته به مرحله ابراز محبت یا اعتبار الزام نیست هر چند ابراز محبت و اعتبار الزام در مرحله اثبات و دلالت بر عالم ثبوت، نقش دارد. طبیعتاً آن گاه که الزام کردن و ابراز محبت مفسده داشته باشد، شارع مقدس درخواست نمیکند و این نکته در مرحله اثبات اثرگذار است.
جلسه ۵ مورخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۳