اصل وجوب وفای به وعده و بررسی استثناها
دانستنی است که اگر عمل به وعده واجب باشد، تفاوتی میان وعده به همسر و غیرهمسر وجود ندارد. برخی روایات، وعده به همسر را استثنا کردهاند، اما این روایات از نظر سندی معتبر نیستند؛ درنتیجه نمیتوان از آنها برای تخصیص دلیل وجوب وفا استفاده کرد.
پرسش و پاسخ: آیا فرزندان نیز مشمول استثناء میشوند؟
شاگرد: «آیا دلیلی که همسر را تخصیص زده، شامل فرزندان نیز میشود؟ چون در آن از تعبیر «اهل» استفاده شده و «اهل» شامل همسر و فرزندان است.»
استاد: «همانطور که گفته شد، این روایت از جهت سندی معتبر نیست، بنابراین توان تخصیص ندارد.»
بررسی روایت استثنا کننده و تحلیل آن
این روایت در کتاب کافی آمده است:
[!quote] روایت منقول در الکافی
كُلُّ كَذِبٍ مَسْئُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ يَوْماً إِلَّا كَذِباً فِي ثَلَاثَةٍ رَجُلٌ كَائِدٌ فِي حَرْبِهِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُ أَوْ رَجُلٌ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ يَلْقَى هَذَا بِغَيْرِ مَا يَلْقَى بِهِ هَذَا يُرِيدُ بِذَلِكَ الْإِصْلَاحَ مَا بَيْنَهُمَا أَوْ رَجُلٌ وَعَدَ أَهْلَهُ شَيْئاً وَ هُوَ لَا يُرِيدُ أَنْ يُتِمَّ لَهُمْ.[1]
عبارت «لا یرید أن یتم لهم» به این معناست که نهتنها خلف وعده، بلکه حتی دروغگویی نیز در این مورد حرام نیست. یعنی حتی اگر وعده را از مقوله اخبار بدانیم «لا یرید ان یتم لهم» یعنی به هنگام وعده دادن نیز قصد وفا نداشته است و این مصداق کذب است، با این حال تجویز شده است.
نکته مهم: اما همانطور که گفته شد، چون سند روایت معتبر نیست، نمیتوان به آن عمل کرد. البته، کذب دانستن این وعده، مبتنی بر آن است که وعده را از مقوله اخبار بدانیم؛ وگرنه اگر آن را از مقوله انشاء بدانیم، بحث کذب در موردش مطرح نخواهد بود.
جلسه ۵۵
۱۷ آذر ۱۴۰۳
الکافی، ج۲، ص۳۴۲، ح۱۸ ↩︎