پرسشی مهم در تبیین دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی (ره) این است که اگر بنا بر مبنای برگزیده، تعبدی و توصلی از حیث «غرض از امر» تفاوتی نداشته باشند، وجه تفرقه ایشان میان این دو بر مدار غرض چیست؟
توضیح آنکه: در تمامی اوامر — اعم از تعبدی و توصلی — غرض از امر همواره به حصهای از مأمورٌبه تعلق میگیرد که «مستند به امر» باشد.[1] با این وصف، چگونه میتوان تفاوت این دو را در تقید و عدم تقید غرض به قصد قربت دانست؟
تمایز میان «غرض از امر» و «غرض اولیه آمر»
پاسخ به این شبهه در گرو تفکیک میان دو مقام از غرض است:
- غرض از امر: که در هر دو قسم واجب، یکسان است.
- غرض اولیه آمر: که علت غایی تشریع و صدور امر است.
الف) تحلیل غرض اولیه در واجب توصلی
در واجبات توصلی، غرض اولیه (مانند طهارت لباس) فینفسه مشروط به قصد قربت یا استناد به امر نیست. این غرض ممکن است از رهگذر امر آمر حاصل شود و یا از طریقی قهری (مانند نزول باران).
- وجه صدور امر در توصلیات: از آنجا که آمر اطمینان ندارد غرض اولیهاش اتفاقاً و بدون امر حاصل شود، اقدام به امر میکند تا حصول آن را تضمین نماید.
- وجه سقوط امر: از آنجا که امر در اینجا موضوعیت ندارد و صرفاً «طریق» برای وصول به غرض اولیه است، به مجرد حصول آن غرض از هر طریقی، امر ساقط میگردد؛ چرا که با تحقق غرض، بقای امر لغو خواهد بود.
ب) تحلیل غرض اولیه در واجب تعبدی
در واجبات تعبدی، غرض اولیه آمر ذاتاً مقید به «قصد قربت» است. در اینجا مأمورٌبه بدون استناد به امر، اساساً محصل غرض اولیه نیست.
- عدم سقوط امر: اگر فعل در واجب تعبدی از طریقی غیر عبادی حاصل شود، چون غرض اولیه (که مقید به قصد بود) حاصل نشده است، امر ساقط نمیگردد و تکلیف کماکان بر ذمه مکلف باقی است.
بازگشت واجبات به وجوب مشروط
بر این اساس، میتوان ادعا کرد که تمامی واجبات لبّاً، «واجب مشروط» هستند. روحِ امر، مشروط به یک قید عدمی است:
اگر غرض اولیه از طریقی دیگر حاصل نشد، باید از طریق امر حاصل شود؛ ولی اگر از طریق دیگر حاصل شده باشد، دیگر مجالی برای امر باقی نمیماند و امر ساقط میشود.
بنابراین، امر همواره مقید به «عدم حصول غرض اولیه» است. در توصلیات، حصول خارجی فعل، محصل غرض است و مایه سقوط امر؛ اما در تعبدیات، حصول فعل بدون قصد، مساوق با حصول غرض نیست، لذا تقیید لبی مذکور، مانع از سقوط امر میگردد.
نتیجهگیری
تفاوت ذاتی واجب تعبدی و توصلی نه در «غرض از امر»، بلکه در «غرض اولیه» نهفته است. در تعبدی، غرض اولیه بدون قصد قربت محقق نمیشود، برخلاف توصلی که قصد قربت در غرض اولیهاش دخالتی ندارد.
بر اساس جلسه ۹۵
۱۷ فروردین ۱۴۰۴