جلسۀ 85 مورخ 29 بهمن 1402
هدف از تضمین
در اینجا یک سؤال مطرح است مبنی بر آن که هدف از تضمین چیست؟ پیش از پاسخ به این پرسش، سؤال دیگری مطرح است مبنی بر آن که اساساً آیا تضمین یک عمل قصدی محسوب میشود یا یک عمل قهری است؟ اگر گفتیم، متکلم با عنایت و قصد، تضمین را انجام میدهد طبیعتاً باید از هدف وی سخن بگوییم چون افعال قصدی انسان، نیاز به هدف و انگیزه دارند؛ اما اگر تضمین را عمل قهری بدانیم طبیعتاً نباید به دنبال هدفی برای آن باشیم.
برای مثال در عبارت ﴿قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ﴾ متکلم قصد دارد سه معنا را به ذهن مخاطب منتقل کند که عبارتند از «قیام»، «ذهاب» و «إلی الصلاة»؛ ولی در مقام تکلم، تنها از دو لفظ استفاده میکنیم و از لفظ ذهاب استفاده نمیکنیم. علّت ذکر نشدن ذهاب چیست؟
اگر گفتیم ذکر نشدن ذهاب، عامدانه و با قصد است، باید توضیح دهیم که هدف ما از ذکر نکردن لفظ چه بوده است.
به عنوان هدف تضمین، میتوان به یک سری امور اشاره کرد.
یکی از اهداف تضمین، ایجاز است که یکی از اهداف بلاغی محسوب شده و به معنای آن است که با کمترین الفاظ، بیشترین معنا را افاده کنیم.
نکتۀ دیگری که میتواند به عنوان هدف تضمین مطرح شود، درگیر نمودن مخاطب در فرایند فهم مقصود است. گاهی متکلم به تنهایی عهدهدار افهام بوده و مخاطب را در فرایند افهام درگیر نمیکند؛ اما گاهی میخواهد مخاطب نیز در جملهسازی دخالت داشته باشد. برای مثال در فیلمها و داستانها، پدیدهای وجود دارد به نام تعلیق که در آن داستان و فیلم را نیمهکاره رها نموده و ترسیم بقیۀ آن را به مخاطب واگذار میکنند. بنابراین حضور فعال مخاطب در فرایند فهم، یکی از اهداف ذکر نکردن برخی از اجزای کلام تلقی میشود.
من تصور میکنم برخی از حذفهایی که در قرآن صورت گرفته، از همین قبیل است.
تمام این مطالب در صورتی جایگاه دارد که پدیدۀ تضمین را یک امر قصدی و عامدانه تلقّی کنیم؛ ولی به نظر میرسد تضمین گاهی قصدی نیست بلکه قهری است.
المائدة : 6