جلسه 26 آبان 1386
به یاد دارم که در دلالت اقتضاء و دلالت اشاره و امثال اینها، تمام اینها را مرحوم مظفر میگوید «و الاولی ان نسمّیه بالدلالة السیاقیة» در حالی که بعضی از دلالتها ربطی به سیاق ندارد.
دلالت اشاره که با برهان عقلی است. وقتی گفته میشود که حدّ اقل حمل شش ماه است از جمع بین آیه «وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَة» و آیه «وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ» به حکم عقل استفاده میشود که چنین است. این ربطی به سیاق ندارد، سیاق در جایی است که کنار هم قرار گرفتن الفاظ یک معنایی را اقتضاء کند، البته در مواردی که یک تقدیری را ما به قرینه سیاق درک میکنیم عیب ندارد، حذف و مجاز در حذف را به قرینه سیاق میفهمیم این مانعی ندارد، ولی دلالت اشاره ربطی به سیاق ندارد، سیاق ظهوری است که ناشی از کنار هم قرار گرفتن الفاظ باشد.
برای مثال بعضی از افعال هستند مثل علم، جهل، متعلقاتی دارند، معمولا فعل و متعلقات فعل زمانش یکسان است، مثلا من میگویم: «أنا أعلم بعدالة الزید» من به عدالت زید عالم هستم ممکن است شما بگویید عدالت امروز یا دیروزی یا عدالت فردا، کدام یکی منظور است؟ این جمله ظهورش بر عدالتی است که الآن در زمان نسبت، در زمان علم و در زمانی اسناد أعلم هست، نسبت به چنین عدالتی علم دارم، جمله أنا أعلم بعدالة الزید ظهور در وحدت زمان متعلق و زمان فعل دارد، این ظهور ناشی از وضع کلام نیست، در هیأت أعلم و نیز عدالت زید چنین چیزی نهفته نیست بلکه از وحدت سیاق فعل و متعلق همچون ظهوری را آدم احساس میکند، اصلا در باب استصحاب وقتی که این جمله را به کار میبرید «من دیروز به عدالت زید علم داشتم ولی امروز به عدالت زید شک دارم» یعنی به عدالت دیروزی او علم داشتم، اما این که دیروز به عدالت امروزی او علم داشتم نیاز به تصریح دارد، حالا اگر این را میخواهید قرینه سیاق و از مصادیق آن اطلاقی که قبلا عرض کردم بدانید مهم نیست، بلی یک چنین ظهوری وجود دارد، دیروز به عدالت زید علم داشتم اما امروز شک دارم یعنی شک در عدالت امروزی او دارم نه این که شک در عدالت دیروزی او دارم.
حال چرا این جمله ظهور در استصحاب باید داشته باشد نه ظهور در قاعده یقین؟ بعضی از اصولیّین در باره اینکه ظهور در استصحاب دارد یک تأملاتی کرده اند اما به این نکتۀ ظریف دقّت نشده است که ظهور این جملات بر وحدت زمان متعلق و زمان فعل است، همین جمله که من دیروز به عدالت زید یقین داشتم اما امروز در عدالت زید شک کرده ام، این جمله ظاهرش بر عدالتی است که امروز زمانش باشد، اگر بخواهد قاعده یقین را برساند باید تصریح شود که دیروز در عدالت زید یقین داشتم اما امروز در همان عدالت دیروز زید شک کردهام، بنابراین تفاوت بین زمان فعل و زمان متعلق نیاز به تصریح دارد.