جلسۀ 19 آذر 1386
نقطۀ اشتراک و افتراق اطلاق لفظی و اطلاق مقامی از منظر شهید صدر
بر اساس فحص ناقصی که انجام دادم، اولین کسی که به طور جدّی بحث اطلاق مقامی و تفاوتش با اطلاق لفظی را پیش کشیده، مرحوم شهید صدر است.
ایشان در بیان تفاوت این دو فرموده است:
آن تقییدی که در مقابل اطلاق لفظی قرار دارد، قیدزنندۀ همان صورت ذهنیه‌ای است که این جمله، متکفل بیان آن است. ولی آن تقییدی که در مقابل اطلاق مقامی قرار دارد، قیدزنندۀ یک صورت ذهنیۀ دیگر است که این جمله متکفل بیان آن نیست.
برای مثال، «اکرم العالم» اطلاق لفظی دارد؛ یعنی هم عالم عادل را شامل می‌شود و هم عالم فاسق را. در مقابل این جملۀ مطلق، جملۀ »اکرم العالم العادل» است که مقیّد به «عدالت» است. تقیید «وجوب اکرام عالم» به قید «عدالت»، سبب می‌شود همین صورت ذهنیه‌ای که توسط این جمله بیان می‌شود، قید بخورد و مضیّق شود.
ولی اطلاق مقامی به این شکل نیست. برای مثال، وقتی متکلم در مقام بیان اجزای واجب نماز بر می‌آید و می‌گوید «السورة جزء الصلاة» و «الرکوع جزء الصلاة» و «السجدة جزء الصلاة» اینکه قنوت را در عداد اینها ذکر نمی‌کند، مقتضای اطلاق مقامی آن است که قنوت جزء واجب نماز نباشد. نکته اینجاست که اگر قنوت را نیز ذکر می‌کرد، چنین نبود که صورت ذهنیۀ مربوط به این جملات تغییر کند. این جملات، می‌گویند سوره جزء است؛ رکوع جزء است؛ سجده جزء است. اینکه قنوت هم جزء باشد صورت ذهنیۀ مربوط به این جملات را تغییر نمی‌دهد.
نتیجۀ این تفاوت در نحوۀ احراز مقدمات این دو اطلاق آشکار می‌شود. در اطلاق لفظی، ظاهر حال متکلم آن است که وقتی می‌گوید «أکرم العالم» قصد دارد، تمام صور ذهنیه‌ای که نسبت به وجوب اکرام عالم در ذهن دارد را برای مخاطب بیان کند. یعنی اگر در این صورت ذهنیه، قید عدالت نیز وجود داشته باشد، ظاهر حالش آن است که آن را بیان می‌کند. همین ظهور حال کافی است که تا مقدمات حکمت برای اطلاق لفظی سامان یابد.
ولی در اطلاق مقامی، این ظهور حال کفایت نمی‌کند؛ چون برای سامان یافتن اطلاق مقامی، باید احراز کنیم اگر برای متکلم، یک صورت ذهنیۀ دیگر وجود داشت، آن را بیان می‌کرد. مثلا اگر علاوه بر جزئیت سوره و رکوع و سجده، صورت ذهنیۀ جزئیت قنوت را نیز در ذهن می‌داشت آن را بیان می‌کرد. بنابراین به یک مقام بیان دیگر، نیازمند است.
خلاصه آنکه هر چند اطلاق لفظی و اطلاق مقامی، هر دو از سنخ دلالت سکوتی هستند، ولی با یکدیگر تفاوت جوهری نیز دارند.