جلسۀ 99 مورخ 2 اردیبهشت 1403
نقضهای مرحوم حاج شیخ به دیدگاه محقق خراسانی مبنی بر استحالۀ لحاظ همزمان دو معنا در استعمال لفظ در اکثر از معنا
نقض یکم: عام استغراقی
مرحوم حاج شیخ میفرماید: بله؛ بین استعمال لفظ در اکثر از معنا و تعلق حکم به عام استغراقی این مقدار تفاوت وجود دارد که عموم استغراقی، در مرحلۀ تعلق حکم است نه در مرحلۀ استعمال ولی همین که در مقام تعلق حکم میتوان متصورهای عدیده را ملاحظه کرد، نمایانگر آن است که در مقام استعمال نیز چنین پدیدهای امکان وقوعی دارد.
کوتاه سخن آنکه، به فرمودۀ مرحوم حاج شیخ، در عام استغراقی، حاکم در مرحلۀ حکم کردن، با استفاده از یک عنوان وحدانی، اشیاء عدیده و ذوات متعدده را ملاحظه میکند و حکم را بر یکایک آنها جاری میکند؛ بنابراین این امکان وجود دارد که یک عنوان وسیلۀ وصول به معنونات عدیده باشد.
«و ليت شعرى أيّ فرق بين ملاحظة الآحاد بذواتها في مرتبة تعلق الحكم؟ و ملاحظتها كذلك في مرتبة الاستعمال؟»
« ملاحظة الآحاد بذواتها» یعنی ملاحظۀ تکتک، مستقل و بدون قید اجتماع.
تا بدینجا نقض اول مرحوم حاج شیخ بیان شد.
نقض دوم: پدیدۀ «وضع عام، موضوعله خاص»
نقض دیگر مرحوم حاج شیخ، بحث «وضع عام، موضوعله خاص» است. «وضع عام موضوعله خاص» بدین شکل است که واضع در هنگام وضع، یک مفهوم عام را تصور نموده و از ورای آن، مصادیقش را میبیند؛ بدین ترتیب به توسیط تصور عام، لفظ را برای تکتک مصادیق آن وضع میکند. این مصادیق، از دریچۀ آن عنوان عام دیده شدهاند و این شبیه استعمال لفظ در اکثر از معنا است.
مرحوم حاج شیخ میفرماید: اشکال استعمال لفظ در اکثر از معنا چیست؟ اگر اشکالش آن است که تصورّ واحد الزاماً باید متصوّر واحد داشته باشد، و نمیتواند به متصورهای متعدد بما هو متعدد تعلق بگیرد، اشکال وارد نیست.
اگر شخصی توانست این ملاحظه را در مرحلۀ وضع انجام دهد، در مرحلۀ استعمال نیز توان آن را خواهد داشت.
در پدیدۀ «وضع عام، موضوعله خاص» نیز همین رویداد رخ میدهد. واضع در هنگام وضع، عنوان عام را تصور میکند ولی لفظ را برای همان عنوان عام وضع نمیکند بلکه از دریچۀ آن عنوان عام، مصادیقش را ملاحظه نموده و لفظ را به ازای مصادیق قرار میدهد. بنابراین در این پدیده، واضع توانسته است با استفاده از عنوان واحد، عناوین عدیده را تصور کند.
محصل کلام مرحوم حاج شیخ این شد که ایشان میفرماید اگر اشکال شما، آن است که انسان نمیتواند از دریچۀ یک عنوان، معنونات عدیده را ملاحظه کند، و ملاحظۀ آنها تنها با اخذ قید اجتماع ممکن است، دو نقض پیشگفته بدان وارد میگردد؛ و اگر اشکال شما، ناشی از مطلب دیگری است، آن مطلب برای ما نامفهوم است.