جلسۀ 115 مورخ 16 اردیبهشت 1404
نقد و بررسی دیدگاه محقق خوئی در فرض شک در لزوم مباشرت در انجام عمل توسط مکلّف
بحث آن است که اگر مولا امر کرد و ما شک کردیم مباشرت در انجام عمل را لازم میداند یا لازم نمیداند، مقتضای اصول لفظی و عملی چیست؟
محقق خوئی معتقدند به هنگام شک در شرطیت مباشرت در انجام عمل، اصل آن است که عمل مباشرتاً انجام شود. علّت مطلب آن است که شکّ ما در دائرۀ واجب نیست تا با تمسّک به اطلاق دلیل بگوییم این عمل واجب است، خواه از من صادر شود و خواه از غیر من؛ بلکه شک ما در دائرۀ وجوب است، در نتیجه مقتضای اطلاق دلیل آن است که این عمل مطلقاً برای من وجوب اتیان داشته باشد، خواه توسط دیگری انجام شده باشد و خواه نشده باشد. علّت آنکه شکّ ما در دائرۀ واجب نیست، آن است که فعل غیر، در اختیار من نیست تا بر من واجب باشد.
مرحوم آقای صدر میفرمایند گاهی فعل غیر، برای من مقدور است. گاهی من میتوانم با اجبار و الجاء دیگری را وادار کنم کاری انجام دهد. یا اگر انجام اختیاری عمل شرط است، میتوانم با ترغیب و تشویق، او را قانع کنم عمل را با اختیار خودش انجام دهد. بنابراین چنین نیست که هیچگاه فعل غیر، برای من مقدور نباشد.
برای مثال، پدری را در نظر بگیرید که میتواند با تشویق و ترغیب، فرزند خود را به نماز سوق دهد. در این فرض نماز خواندن فرزند برای پدر مقدور است. پس هر چند نماز، فعل اختیاری فرزند است، ولی منافاتی ندارد که برای من مقدور باشد کاری کنم این فعل اختیاری از فرزندم صادر شود.
کوتاهسخن آنکه، دلیل محقّق خوئی، اخصّ از مدّعا است.
اشکال ایشان وارد به نظر میرسد.
محاضرات في أصول الفقه ( طبع دار الهادى )، ج2، ص: 142
بحوث في علم الأصول، ج2، ص: 64؛ مباحث الاصول، الجزء الثانی من القسم الأول ص128