مقدمه: چگونگی حکم عقل به لزوم در صورت نامعلوم بودن مفسده الزام
وقتی شارع یک شیء را صرفاً طلب کرده ولی معلوم نیست در لازم بودن آن مفسده وجود دارد یا ندارد، عقل چگونه میتواند به لازم بودن حکم کند؟!
بررسی دیدگاه محقق نائینی و اشکال استاد
محقق نائینی مدعی آن است که اگر طلب صادر شد و ترخیص صادر نشد، عقل انسان وی را به انجام عمل ملزم میکند. فرض این است که حکم عقل به لزوم عمل مربوط به جایی است که شارع مقدس در ترخیص مصلحت نبیند و در ملزم بودن عبد مفسده نبیند؛ اشکال ما به ایشان آن است که ممکن است در ترخیص مصلحت باشد یا در ملزم بودن مفسده باشد، ولی ترخیص شارع به جهتی بیان نشده باشد؛ همچنین ممکن است نبود ترخیص به جهت مشکل اثباتی باشد یعنی آنچه متعلق اراده بوده، به طور کامل به من واصل نشده است؛ در چنین فضایی معنا ندارد عقل انسان احتمال مبغوضیت الزام را نادیده گرفته، به الزام حکم کند.
لزوم تابعیت عبد از اراده مولا در حالت شک
بله، اگر از طریقی بفهمیم مصلحت ترخیص و مفسده ملزم بودن منتفی است، این فرض از محل بحث خارج است. بحث مربوط به حالت شک است؛ فرض آن است که نمیدانم مولا نسبت به ترخیص محبت و نسبت به الزام بغض دارد یا چنین حب و بغض مزاحمی ندارد. وقتی اراده مولا نامعلوم است، چگونه میتوان گفت مقتضای حق مولا آن است که عمل را انجام دهیم؟! مگر حق مولا دائماً با انجام عمل ادا میشود؟! حق مولا اقتضا میکند عبد خود را تابع اراده مولا بداند؛ اگر اراده مولا به رخصت و آزادی مکلف تعلق بگیرد، عقل نیز میگوید عبد نباید آزادی خود را سلب کند.
جلسه ۵ مورخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۳