دیدگاه محقق نائینی و محقق خویی در تفاوت وجوب و ندب
از سخنان محقق نائینی و به تبع ایشان محقق خویی ، چنین استفاده میشود که این دو بزرگوار، وجود فارق ثبوتی بین وجوب و ندب را در دائره تشریعات شرعی انکار نمودهاند و تفاوت بین وجوب و ندب را به حکم عقل باز گرداندهاند.
نقد دیدگاه مذکور: نقش ملاک خود امر و نهی
ما به این مبنا اشکال نموده و گفتیم حکم عقل ، تابع نحوه مصالح و مفاسدی است که شارع آن را تشخیص داده است. وقتی شارع مقدس ، وجود مصلحت در متعلق را تشخیص میدهد، گاهی مفسده الزام به معنای ملزم بودن مکلف سبب میشود شارع از وجوب صرف نظر کند و استحباب جعل کند. ممکن است شارع مقدس صلاح را در آن بداند که عبد آزاد باشد و به تبع این صلاحدید، حب وی به آزادی تشریعی مکلف تعلق بگیرد. وقتی مصلحت در متعلق با مفسده الزام تزاحم نمود، قهراً باید دید کدامین ملاک بر دیگری چیرگی مییابد. ممکن است به دلیل اهم بودن مفسده الزام یا مصلحت ترخیص ، شارع مقدس از ایجاب عمل صرف نظر نموده، به جعل استحباب برای آن بسنده کند. وقتی عمل مستحب شود، هم آزادی تشریعی مکلف حفظ شده، و هم غرض شارع نسبت به تأمین مصلحت در متعلق فی الجمله مراعات شده است؛ چون عبد با وجود آزادی عملی که دارد، میداند فلان عمل برای مولا محبوب است، لذا گاهی آن را از روی آزادی انجام میدهد.
از سوی دیگر، ممکن است مصلحت متعلق چندان زیاد نباشد، ولی شارع مقدس الزام نمودن و در بند کردن مکلف را دارای مصلحت تشخیص داده، عمل را بر وی واجب کند.
پس همانطور که گاهی مفسده ملزم بودن عبد، مولا را از جعل وجوب باز میدارد؛ گاهی مصلحت در ملزم بودن عبد، وی را به جعل وجوب وادار میسازد. بنابراین افزون بر مصلحت متعلق، مصلحت و مفسده امر نیز در این بحث دخالت دارد و در مقام ثبوت، وجوب و استحباب با این مراحل تشخیص مصلحتی که در نفس مولا وجود دارد، در ارتباط است.
جلسه ۵ مورخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۳