موضوع اوامر اضطراریه؛ استیعاب واقعی عذر یا تخیل استیعاب
اگر مکلف در اول وقت از اتیان به عمل اختیاری مایوس باشد، شارع مقدس امر به عمل اضطراری مینماید. آیا امر اضطراری در ظرف یاس از قدرت، امری واقعی است یا صرفا امری ظاهری است؟ در فرضی که مکلف یقین به رفع اضطرار دارد یا احتمال آن را میدهد شارع مقدس امر به بدل نمیکند، ولی در فرضی که مکلف مایوس است، ادله ابدال اضطراریه نسبت به ظرف یاس اطلاق دارد. این اطلاق آیا بدان معنی است که ادله ظهور دارد در آنکه اوامر نسبت به ابدال اضطراریه اوامری واقعی است یا آنکه اوامری ظاهری است. توضیح آنکه اگر اوامر مزبور ظاهری باشد، در حقیقت، موضوع حکم واقعی: عذر واقعی مستوعب است، و مکلّفی که در ظرف یاس خیال میکند که عذرش مستوعب است شارع مقدس به اعتبار تخیّل مکلف یک امر ظاهری جعل نموده است. یا آنکه چنین نیست؛ بلکه اوامر مزبور واقعی است، نه ظاهری.
شاید نتوان ظهور روشنی در این موارد به دست آورد که این اوامر، ظاهری باشد. ممکن است کسی ادعا کند که ظاهر ادله آن است که اوامر مزبور واقعی است. در روایات زیادی وارد شده که ائمه در مورد شخص متیممی که عذرش برطرف شده فرمودهاند اعاده لازم نیست. این روایات حمل بر فرد مایوس میشود، و از باب اجزاء امر اضطراری واقعی تلقی میگردد، نه امر اضطراری ظاهری تخیّلی. یعنی در ظرف یاس از طرو اختیار، امر اضطراری واقعا وجود دارد.
اینکه اصلا ثابت شود در یک موضوع، امر اضطراری وجود دارد مهمتر از آن است که اثبات شود امر مزبور مجزی است. آنچه در روایات مورد تاکید است همین است که امر اضطراری وجود دارد. روایاتی که تعبیر «ربّ الماء هو ربّ الأرض» در آنها وارد شده در صدد اثبات اصل امرداشتن است.
تاریخ ۲۰ مهر ۱۴۰۴