موضوع ادله اوامر اضطراری؛ عذر حالی یا عذر مستوعب
مناسب است این مطلب مورد بررسی قرار گیرد که آیا قاعدهای وجود دارد که تعیین نماید موضوع اوامر اضطراری عذر مستوعب است یا عذر حالی؟ جناب آیت الله والد میفرمایند ظاهر اولی ادله عذر آن است که عذر مستوعب باشد. اینکه شارع مقدس جعل بدل مینماید بدین مناط است که امکان نداشته مصلحت امر اختیاری را تامین نماید. اینکه شارع مقدس از باب ضیق خناق یک بدلی قرار داده قرینه بر این سخن است. در برخی روایات باب تیمم به این نکات اشاره شده است. بهعنوان مثال، در روایتی وارد شده که از حضرت سوال شد: شخصی در سفر آب ندارد و همراهیان به وی اطلاع دادهاند که در آن اطراف آب وجود دارد. آیا باید به دنبال آب بگردد؟ حضرت در پاسخ فرمود: من از درندگان بر تو میترسم؛ لذا تو را امر به این کار نمیکنم. تیمم کن و نماز بخوان. این روایت نشان میدهد نکتهای که به جهت آن امر به تیمم شده آن است که وضو حرجی است. منهای این روایت خاصه که ظهور در همین دارد، ظهور اولیه ادله جعل بدل برای مضطر آن است که به دلیل عدم امکان عمل اختیاری جعل بدل صورت گرفته، و ظهور بدوی این روایات در عذر مستوعب است. در آیه تیمم نیز به این نکته اشاره شده است. در این آیه آمده است:
«وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْديكُمْ مِنْهُ ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون».
تعبیر «ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ» بیانگر آن است که در فرض حرج شارع مقدس جعل بدل میکند. این تعبیر تعلیل بر عدم وجوب وضو و وجوب تیمم است. اینکه شارع مقدس حرج را نخواسته برای کسی است که در جمیع وقت معذور است. همین تعلیل نشانگر نکتهای است که آیت الله والد به طور کلی ظهور ادله ابدال اضطراری را در آن نکته میدانند. البته این ظهور اولیه است و منافی آن نیست که در برخی موارد خاص، ظهور دلیلی بر خلاف این امر باشد.
تاریخ ۲۰ مهر ۱۴۰۴