جلسۀ 93 مورخ 15 اسفند 1402
مقایسۀ عقلانیت خلیل و ابن مقفع
تفاوت بین علم و عقل یک تفاوت قدیمی است که مرحوم جدّ ما در کتاب الکلام یجر الکلام نیز در این رابطه داستانی را نقل نمودهاند. میگوید: از کسی پرسیدند که خلیل چطور است؟ گفت خلیل عقلش بر علمش ترجیح دارد. بعد گفتند که ابن مقفع اگر اشتباه نکنم او چطور است؟ گفته بود او علمش بر عقلش ترجیح دارد. سپس اوصاف این دو را توضیح میدهد. در مورد ابن مقفع میگوید که عالم بود ولی عقل نداشت، یعنی درک نداشت که چه چیزی به نفع او و چه چیزی به زیانش است. در یک اماننامهای که میخواست برای بعضی از شورشیان بر علیه خلیفه بنویسد در آن اماننامه امور سنگینی را بر امیر نوشت که اگر امیر از این اماننامه تخطی کند زنهایش مطلقه باشند، بردگانش آزاد باشند و همین کار، سبب شد خودش را به کشتن دهد. یعنی فهم و درک این را نداشت که سلطان تحمل این امور سنگین را ندارد؛ ولی در مورد خلیل مطالبی را ذکر میکند و از درک اجتماعی او خبر میدهد؛ یعنی خلیل خوب میفهمید به لحاظ اجتماعی، چه چیزی به سود و زیانش است. از برخی روایات نیز چنین استفاده میشود که عقل ادراک مصالح و مفاسد است.