جلسه 109 مورخ 8 اردیبهشت 1404
مروری بر اصطلاح اطلاق مقامی و تاریخچۀ آن
اصطلاح اطلاق مقامی، نخستین بار در کلام محقق عراقی مطرح شده است و از کلام ایشان، به کلام معاصر ایشان مرحوم آقای شیخ محمد حسین اصفهانی وارد شده است که ایشان با تعبیر «إطلاق المقام» از آن یاد میکنند. پس از ایشان، هیچ اثری از این اصطلاح در کلام محقق نائینی به چشم نمیخورد. در ردۀ شاگردان محقق نائینی نیز، این اصطلاح در کلام محقق خوئی بسیار کمرنگ است. آن کسی که بیش از همه اطلاق مقامی را به کار برده و آن را بسط داده، مرحوم آقای حکیم است. ایشان در کتاب مستمسک و غیر آن، فراوان این اصطلاح را به کار بردهاند.
یک زمانی، تمام موارد کاربرد این اصطلاح با تعابیر «الإطلاق المقامی»، «إطلاق المقام»، «الإطلاق المقامیة» و مانند آن را در کلمات ایشان دنبال کردم و سعی کردم چارچوبها و ضوابط اطلاق مقامی را که توسط محقق عراقی مطرح و توسط مرحوم آقای حکیم بسط داده شده، استخراج کنم.
به نظر میرسد اطلاق مقامی در کلام محقق عراقی، به خصوصِ اطلاق مقامی دلیل واحد ناظر است، نه اطلاق مقامی مجموع ادله. باید دانست احکام این دو با یکدیگر متفاوت است.
در نقطۀ مقابل، آن چیزی که آیت الله والد بسیار بر آن تأکید میکنند، اطلاق مقامی مجموع ادله است؛ چون به عقیدۀ ایشان، بسیاری از ادلهای که توسط اندیشمندان مطلق انگاشته میشود، مهمل هستند نه مطلق؛ ولی به جای اطلاق لفظی و اطلاق مقامی دلیل واحد، از اطلاق مقامی مجموع ادله استفاده میکنند.