جلسه 3 بهمن 1386
مبانی مختلف در مجرای اصالة الظهور
مرحوم آقای نائینی معتقدند مجرای اصالة الظهور، دو جزء دارد:
- جزء اول آن ظهور تصدیقی کلام است.
- جزء دوم آن عدم قرینه است.
توضیح آنکه، ما یک ظهور تصوری داریم که معلول وضع است. یعنی وقتی یک لفظی را میشنویم، معنای موضوعله آن به ذهنمان خطور میکند، خواه متکلم قرینۀ متصل یا منفصل بر خلاف آن بیاورد و خواه نیاورد.
یک ظهور تصدیقی اولی داریم که همان ظهور استعمالی است؛ یعنی معنایی که متکلم میخواهد به مخاطب افهام کند. برای سامان یافتن ظهور تصدیقی اولی، دو شرط لازم است: شرط اول آن است که متکلم ذیشعور باشد لذا اگر مثلاً از یک ضبط صوت صدایی خارج شود، ظهور تصدیقی شکل نمیگیرد. شرط دوم نیز آن است که قرینۀ متصلهای بر خلاف آن وجود نداشته باشد، چون قرینۀ متصله هادم ظهور استعمالی است.
یک ظهور تصدیقی ثانوی هم داریم که شرطش عدم وجود قرینۀ منفصله است.
از نگاه محقق نائینی، موضوع اصالة الظهور دو جزء دارد؛ یک جزئش ظهور تصدیقی اولی است و جزء دیگرش عدم قرینه است. حال این پرسش مطرح میشود که ما از کجا میتوانیم بفهمیم متکلم مثلاً در کلام دیگرش که به دست ما نرسیده، قرینه اقامه کرده یا نه؛ محقق نائینی در پاسخ میگوید عقلاء به هنگام احتمال وجود قرینه، اصل عدم قرینه را جاری نموده و جزء دوم موضوعِ اصالة الظهور را احراز میکنند. جزء اول آن هم که ظهور استعمالی است، محرز است، در نتیجه اصالة الظهور جریان مییابد.
طبق دیدگاه محقق نائینی، جریان اصل عدم قرینه، هیچ ارتباطی به ظهور داشتن یا ظهور نداشتن کلام ندارد. حتی اگر کلام هیچ ظهوری نداشته باشد هم اصل عقلائی اقتضا میکند قرینۀ دیگری که به ما نرسیده، در کار نباشد.
ولی مرحوم شهید صدر دیدگاه دیگری دارند. از نگاه ایشان، اصل عدم قرینه، وابسته به ظهور کلام است؛ یعنی چنین نیست که اگر کلام هیچ ظهوری نداشته باشد، باز هم بتوان اصل عدم قرینه را جاری کرد. به عقیدۀ شهید صدر، در جایی که کلام مجمل نباشد و ظهور روشنی داشته باشد، خود همین ظهور، نافی احتمال وجود قرینۀ منفصله است چراکه مشی عقلاء در محاورات بر آن است که وقتی ظهوری را به مخاطب القا میکنند، تمام مقصودشان را در همان کلام بیان کنند و به قرائن منفصله اعتماد نمیکنند. ولی در جایی که کلام مجمل است و ظهور روشنی ندارد، ذکر قرائن منفصل برای رفع اجمال، خلاف مشی عقلاء نیست؛ بنابراین نمیتوان احتمال وجود قرینۀ منفصله را در موارد نبود ظهور، منتفی دانست.
بنابراین مرحوم شهید صدر معتقدند نیازی به جریان جداگانۀ اصل عدم قرینه نداریم. همین مقدار که کلام ظهور تصدیقی داشته باشد، خودش نافی احتمال قرینۀ منفصله است.
دیدگاه سوم نیز، مربوط به مرحوم حاج شیخ محمد حسین است. ایشان برای جریان اصالة الظهور، ظهور تصوری را کافی دانسته است.