این یادداشت به بررسی سه منشأ اصلی برای شکلگیری «توهم حظر» میپردازد.
۱. فتاوای فقهای عامه 
نخستین منشأ این توهم، فتاوای فقهای عامه است. گاهی فتوایی مبنی بر حرمت یک شیء یا عمل در میان ایشان وجود داشته است که ذهنیتی از ممنوعیت را در میان شیعیان نیز ایجاد کرده است. این مطلب در کتاب مصباح الفقیه (ج۹، ص۴۲۳) ذکر شده است.
۲. رسوبات جاهلی 
منشأ دوم، رسوبات فرهنگی و ذهنیات دوران جاهلیت است. پیش از اسلام، برخی اعمال ممنوع یا ناپسند شمرده میشدند و این باورهای پیشین در ذهن مخاطبان سبب میشده است که آن اعمال مورد توهم حظر قرار گیرند.
بهعنوان نمونه، در مورد مصرف قربانی حج، روایات امر به خوردن، هدیه دادن و صدقه دادن بخشی از آن دارند. در فقه، این پرسش مطرح است که آیا «امر به خوردن» دال بر وجوب است یا خیر؟ بسیاری از فقها معتقدند ازآنجاکه در دوران جاهلیت، خوردن نُسُک ممنوع بود، امر به خوردن قربانی درواقع «امر در مقام توهم حظر» است و فقط برای رفع ممنوعیت جاهلی صادر شده، نه برای واجب کردن آن. در مقابل، محقق خویی در موسوعة الإمام الخوئي (ج۲۹، ص۳۱۰) این تحلیل را نپذیرفته و معتقد است صرف وجود چنین ذهنیتی در جاهلیت، باعث ایجاد توهم حظر نمیشود؛ هرچند ایشان توضیح ندادهاند که از چه رو توهم حظر ایجاد نمیشود.
۳. ارتکاز عقلا 
منشأ سوم، «ارتکاز عقلا» است. عقلا ممکن است یک عمل را در ارتکازشان حرام یا ممنوع بداند. در این صورت، اگر شارع به آن عمل امر کند، امرش در مقام توهم حظر بوده و صرفاً بهمعنای نفی آن حظر متوهم است، نه اثبات وجوب. به این مطلب، در شرح تبصره محقق عراقی (ج۴، ص۴۵۱) اشاره شده است.
بر اساس جلسه ۶۵
۵ دی ۱۴۰۳