جلسه 5 دی 1386
عدم جریان «اصالة کون المتکلّم فی مقام البیان» در آیات قرآن و روایات نبوی
شرط اطلاق آن است که متکلم در مقام بیان باشد. اصولیان برای احراز این شرط، از اصلی با عنوان «اصالة کون المتکلم فی مقام البیان» سخن گفتهاند. این اصل عقلائی، نیازمند تشریح و تبیین است و اینک قصد نداریم به شکل مفصل پیرامون آن سخن بگوییم. نکتهای که هماکنون قصد داریم بر آن تأکید کنیم، آن است که حتی اگر این اصل عقلائی بطور کلی صحیح باشد، در اکثر اطلاقات قرآنی و همچنین سنّت نبوی _یعنی احادیثی که مربوط به اوائل تشریع اسلامی است_ جاری نمیشود.
توضیح آنکه، اساساً تشریع قانون، یک پدیدۀ تدریجی است. چنین نیست که قانون از همان ابتدا، با تمام قیود و جزئیاتش ابلاغ شود؛ بلکه ابتدا اصل قانون تشریع میشود و به تدریج تبصرهها و قیوداتش بیان میشود. نظامهای قانونگذاری عقلائی نیز به همین شکل است که ابتدا اصل قانون، و سپس جزئیاتش ابلاغ میشود.
به سخن دیگر، اگر عقلاء اصلی با عنوان «اصالة کون المتکلم فی مقام البیان» داشته باشند، منشأ آن غلبۀ در مقام بیان بودن متکلم است، و این غلبه در آیات و روایاتی که مربوط به آغاز تشریع اسلامی هستند، دقیقاً بالعکس است؛ یعنی این قبیل آیات و روایات، غالباً در مقام اصل تشریع بوده و ناظر به جزئیات نیستند.
بدین ترتیب، این پرسش مطرح میشود که اگر آیات و روایات نبوی، در مقام بیان نیستند، آیا دیگر نمیتوان به هنگام شک به آنها تمسّک کرد؟
پاسخ آن است که این آیات و روایات، اطلاق لفظی ندارند، ولی نکتهای که وجود دارد آن است که وقتی قانونگذار، قانونی را تشریع میکند، اگر تا ظرف عمل جزئیاتش را بیان نکند، اطلاق مقامی مجموع ادله اقتضا میکند بر طبق آن قانون عمل شود.
بنابراین در این موارد، اطلاق مقامی مجموع ادله، جایگزین اطلاق لفظی خواهد شد و کارکردی شبیه به آن را دارد هرچند احکامشان با یکدیگر متفاوت است و هریک، ضوابط خاص خود را دارد.