ضوابط تمسک به اطلاق مقامی برای تسرّی دادن حکم برخی افراد طبیعت به افراد مشابه

جلسۀ 2 دی 1386

ضوابط تمسک به اطلاق مقامی برای تسرّی دادن حکم برخی افراد طبیعت به افراد مشابه

یکی از مواردی که در آن به اطلاق مقامی تمسّک شده، به این شکل است که شارع مقدس حکم برخی افراد طبیعت را بیان نموده و نسبت به حکم افراد دیگر سکوت کرده است. در اینجا اطلاق مقامی اقتضا می‌کند حکم موارد مسکوتٌ‌عنه همانند حکم موارد مذکور باشد.

برای مثال، شارع مقدس کیفیت انجام غسل جنابت را بیان کرده ولی کیفیت انجام برخی دیگر از اَغسال را بیان نکرده است. در اینجا اطلاق مقامی اقتضا می‌کند کیفیت انجام سائر اَغسال نیز همانند غسل جنابت باشد چون در غیر اینصورت شارع مقدس باید تذکّر می‌داد.

بدین مناسبت این بحث مطرح شده است که برای تسرّی دادن حکم موارد معهود که شارع در موردشان سخن گفته، به موارد مسکوتٌ‌عنه که شارع در موردشان چیزی نگفته، چه شرائطی وجود دارد؟ مثلاً شارع مقدس فرموده است، هرچقدر نماز مستحبی بخوانید مطلوب است، ولی کیفیت انجام نمازهای مستحبی غیر وقتی را بیان نکرده است. پرسش آن است که آیا می‌توان گفت، نمازهای مستحبی غیر وقتی نیز می‌تواند یک رکعتی، دو رکعتی، سه رکعتی یا چهار رکعتی باشد، چون تمام این نمازها در شریعت، نمونه دارد و اطلاق مقامی ادلۀ مشروعیت نوافل اقتضا می‌کند، نمازهای نوافل غیر وقتی، به تمام این شکل‌ها قابل اتیان باشد؟

مرحوم آقای حکیم فرموده است، اطلاق مقامی توان اثبات چنین معنای گسترده‌ای را ندارد. اطلاق مقامی تنها توان اثبات مشروعیت نوافل دو رکعتی را دارد. دلیل این سخن آن است که اولاً غالب نمازهای مستحبی دو رکعتی هستند و تنها نماز وتر است که یک رکعتی است؛ در ثانی، نمازهای واجب نیز، در اصل تشریعشان دو رکعتی بوده‌اند.

نکتۀ مهم دیگری که در تمسّک به اطلاق مقامی وجود دارد آن است که وقتی می‌خواهیم حکم برخی افراد طبیعت را به برخی دیگر تسرّی دهیم، باید اتّحاد صنفی آنها را نیز ملاحظه کنیم. مثلاً اگر می‌خواهیم کیفیت انجام نوافل غیر وقتی را کشف کنیم، نمی‌توانیم نمازهای واجب که سه رکعتی و چهار رکعتی دارند را، ملاک قرار دهیم چون اینها از دو صنف مختلف هستند. نماز مستحبی را باید با نمازهای مستحبی مقایسه کرد نه با نمازهای واجب.