جلسۀ مورخ 29 مهر 1386
رشد علم اصول در زمان شیخ مفید، شیخ طوسی و سید مرتضی
عده و ذریعه نسبت به زمان خودشان خیلی جلو هستند. در این دو کتاب بحثهایی که به صورت تفصیلی بحث میشود قابل توجه است و اساساً پیشرفتی که در زمان این سه بزرگوار یعنی شیخ مفید و شیخ طوسی و سید مرتضی وجود داشت در دوره بعد با یک کُندی عجیب مواجه شد. اقتدار این بزرگان را میشود از روش بحث آنها در هزار سال پیش فهمید. بد نیست در اینجا اشاره کنم که ذخیره سید مرتضی در علم کلام است. یکی از دوستان ما که مباحث کلامی را دنبال میکرد میگفت: تمام حرفهایی که بعدیها در کلماتشان دارند اصلش در همان حرفهای سید مرتضی در ذخیره است.
غیر از اینکه خود این شخصیتها هم به هر حال مؤثر بودهاند، اوضاع زمانه نیز بر این مسأله تأثیر گذار بوده و این پیشرفت چشمگیر در این دوره شاید مقداری تحت تأثیر آرامش محیط تحت تأثیر قدرت آل بویه به وجود آمد. آل بویه ولو شیعه هستند ولی شیعههایی هستند که با مخالفین خودشان خیلی نرم برخورد میکنند و روی هم رفته یک فضای ملایمی را فراهم کردهاند.