جلسه 103 مورخ 30 فروردین 1404
دیدگاه خاص محقق ابروانی، مبنی بر ناممکن بودن واجب توصلی، در واجبات شرعی
محقق ایروانی در اوامر شرعی، تقسیم واجبات به توصّلی و تعبّدی را به این تفسیر قبول نمیکنند و برای این تقسیم، تفسیر دیگری ارائه میدهند.
فرمایش ایشان را گام به گام، به همان گونهای که ایشان مطرح فرمودند دنبال خواهیم کرد.
محقّق ایروانی میفرمایند:
- اراده به دو شکل است: گاهی به فعل خود انسان تعلّق میگیرد، و گاهی به فعل غیر تعلّق میگیرد.
- ارادۀ متعلّق به فعل غیر نیز به دو شکل است: گاهی به مطلق فعل غیر تعلّق میگیرد، و گاهی به خصوص فعل اختیاری غیر تعلّق میگیرد.
- ارادۀ متعلق به فعل اختیاری غیر نیز به دو شکل است: گاهی به مطلق فعل اختیاری غیر تعلّق میگیرد، و گاهی به خصوص فعل اختیاریای که از یک طریق خاص انجام بگیرد، تعلّق میگیرد.
ایشان میفرماید در تمام این صور خواه اراده به فعل خود شخص تعلّق گرفته باشد و خواه به فعل غیر بجمیع اقسامش مرید باید مسیری را بپیماید که به هدف خود برسد. مقدّماتی که در این مسیر پیموده میشود، همواره باید با نتیجه مساوی باشد. اگر هدف اوسع است، مقدّمات رسیدن به آن نیز باید اوسع باشد. معنا ندارد هدف اوسع باشد، ولی مقدّمات رسیدن به آن مضیّق باشد، مگر در یک صورت. تنها در یک صورت است که میتوان مضیّق بودن مقدّمات نسبت به هدف را تصویر کرد و آن زمانی است که آمر از پیمودن مسیر مساوی با هدف عاجز باشد و ناچار باشد مقدّمات را مضیّق قرار دهد. گاهی عجز آمر از رسیدن به هدف، سبب میشود برای رسیدن به هدف، مسیر خاصی را بپیماید و مقدمات رسیدن به هدف را مضیّق قرار دهد، چون برایش مقدور نیست از طریق سائر مقدّمات به هدفش برسد.
همین نکته سبب شده است محقّق ایروانی، تقسیم واجبات به توصّلی و تعبّدی را تنها در اوامر عرفی صحیح بدانند، چون در مورد خداوند عجز تصویر نمیشود تا به وجوب توصّلی منجرّ شود. عجز تنها در موالی عرفی قابل تصویر است، پس واجب توصّلی نیز تنها در اوامر عرفی وجود دارد و اوامر شرعی، تمامشان تعبّدی هستند.