دیدگاه استاد معظّم و مرحوم آیت الله شبیری دربارۀ اطلاق ناشی از ترک استیضاح

جلسۀ 7 بهمن 1386

دیدگاه استاد معظّم و مرحوم آیت الله شبیری دربارۀ اطلاق ناشی از ترک استیضاح

یکی از گونه‌های اطلاق آن است که سؤال سائل مجمل باشد و امام علیه السلام بدون این‌که درصدد رفع اجمال برآید، پاسخ می‌دهد. در اینجا این بحث مطرح شده است که آیا ترک استیضاح امام علیه السلام، دلیل بر اطلاق می‌شود یا خیر؟ یعنی آیا می‌توان ترک استیضاح را دلیل بر آن دانست که پاسخ امام علیه السلام، تمام فروض محتمل در سؤال سائل را شامل می‌شود یا خیر؟

آیت الله والد معتقدند عمدۀ اشکال آن است که نمی‌توان احراز کرد سؤال سائل برای امام علیه السلام هم اجمال داشته است. چه‌بسا اجمالی که هم‌اکنون در کلام سائل وجود دارد، در زمان صدور سؤال وجود نداشته و کلام سائل برای امام علیه السلام مبیّن بوده است.

برای اثبات اینکه سؤال سائل، در زمان صدور و برای امام علیه السلام هم مجمل بوده، باید مجموعه‌ای از احتمالات را دفع کرد و مشکل آن است که در معمول موارد نمی‌توان این احتمالات را دفع کرد.

نکتۀ عامی که آیت الله والد مکرّر بر آن تأکید کرده‌اند اینست که اساساً اجمال‌گویی متکلم، بر خلاف قانون محاوره است. اینکه سؤال سائل از همان ابتدا مجمل باشد، به معنای آن است که سائل غفلت کرده و نتوانسته الفاظ درستی برای بیان مقصودش انتخاب کند. پیش‌فرض این بحث آن است که تصور شده، راویان و ناقلان سؤال، به دلیل وثاقتشان، سؤال را بی‌کم‌وکاست و با تمام قرائنش نقل کرده‌اند، پس اگر اجمال وجود دارد، توسط خود سائل ایجاد شده است.

ولی واقعیت آن است که ایجاد اجمال توسط خود سائل نیز خلاف اصل است. بنابراین ما علم اجمالی داریم به وقوع یک خلاف اصل:

  1. یا سائل غفلت کرده و الفاظ نامناسبی را برای افهام سؤالش انتخاب کرده.
  2. یا راویان و ناقلان غفلت کردند و قرائن را به‌درستی منتقل نکردند.

در اینجا اصلی وجود ندارد که خطا و غفلت را در خود سائل متعیّن کند تا بتوان نتیجه گرفت سؤال سائل از همان ابتدا مجمل بوده و ترک استیضاح حضرت کاشف از اطلاق است.

ما نیز در این جهت با آیت الله والد هم‌عقیده‌ایم و معتقدیم در معمول موارد نمی‌توان اطلاق ناشی از ترک استیضاح را صحیح دانست زیرا معلوم نیست سؤال سائل از همان ابتدا مجمل بوده باشد؛ احتمال می‌رود سؤال سائل مبیّن بوده ولی ناقلان غفلت نموده و تمام قرائن را نقل نکرده‌اند.