پرسش پیرامون وجود صفت نفسانی طلب علاوه بر اراده
در بحث طلب و اراده ، پرسش آن است که آیا غیر از صفت نفسانی اراده ، صفت نفسانی دیگری به نام طلب وجود دارد یا خیر؟ به سخن دیگر، آیا دو صفت نفسانی به نام اراده و طلب وجود دارد و اراده نفسانی در رتبه علت برای طلب نفسانی است که اوامر الهی نیز ذیل طلب نفسانی قرار میگیرند یا چنین نیست؟
دیدگاه محقق خراسانی: تفاوت در معنای انصرافی
محقق خراسانی بدین نکته اشاره میکنند که دیدگاه اشاعره مبنی بر دوگانگی اراده و طلب نفسانی ، ناشی از آن بوده که درک وجدانی شان از معنای «اراده » با درک وجدانی شان از «طلب » فرق داشته است. ناتوانی اشاعره از تحلیل این دو درک وجدانی، سبب شده است به وجود دو صفت نفسانی مستقل قائل شوند؛ حال آن که در نفس انسان دو صفت نفسانی وجود ندارد. آنچه سبب میشود درک وجدانی ما از واژه «طلب » با درک وجدانی مان از واژه «اراده » فرق داشته باشد، تفاوت این دو واژه، در معنای انصرافی شان است. به باور محقق خراسانی، معنای انصرافی لفظ «طلب »، اساساً صفت نفسانی نیست بلکه طلب انشائی است؛ بر خلاف معنای انصرافی لفظ «ارادة » که اراده و صفت نفسانی است.
نقد آیت الله شبیری بر دیدگاه محقق خراسانی: خلط بین طلب با «من» و بدون «من»
آیت الله والد این نکته را گوشزد مینمودند که در کلام محقق خراسانی یک خلط رخ داده است. توضیح آن که:
محقق خراسانی فرمودند معنای انصرافی «طلب »، طلب انشائی است؛ ولی معنای انصرافی «ارادة » اراده حقیقی است. آیت الله والد میفرمودند: لفظ «طلب » دو گونه استعمال دارد؛ گاهی با «مِن » متعدی میشود و گاهی با «مِن » متعدی نمیشود. ایشان در مورد لفظ «ارادة » نیز همین دو گونه استعمال را مطرح مینمودند.
تبیین با مثال: «طلبت صلاة زید» و «طلبت من زید ان یصلی»
گاهی گفته میشود «طَلَبتُ صلاةَ زید » یعنی نماز زید برای من مطلوب است؛ ولی گاهی گفته میشود «طَلَبتُ مِن زید أن یصلّی ». آیت الله والد میفرمودند اگر «طلب » با «مِن » متعدی شود، ناظر به طلب انشائی است. به سخن دیگر، فارغ از این که قضیه را به چه شکل تحلیل کنیم، وقتی طلب با «من » متعدی شود، به مرحله ابراز قضیه، ناظر است و مجرد اینکه در نفس انسان، طلب نفسانی وجود داشته باشد، استعمال «طلب » با «مِن » را تصحیح نمیکند. صحت استعمال «طلب » با «من » متوقف بر آن است که صفت نفسانی طلب ، به مرحله ابراز رسیده باشد.
تبیین با مثال: «اردت صلاة زید» و «اردت من زید ان یصلی»
در مورد «ارادة » نیز همین دو گونه استعمال قابل تصویر است؛ گاهی گفته میشود، «اَرَدتُ صلاةَ زید » که با «من » متعدی نشده و بر صفت نفسانی اراده دلالت دارد؛ ولی گاهی گفته میشود «اردت من زید ان یصلی » که معنایش همانند «طلبت من زید ان یصلی » میباشد.
جمعبندی نقد: خلط میان طلب با «من» و بدون «من» در کلام آخوند
کوتاه سخن آن که، در کلام محقق خراسانی، بین «طلب » با «مِن » و «طلب » بدون «مِن » خلط شده است. مقصود از «طلب » با «من »، جایی است که مجرور «من »، همان شخص مأمور است. پس حتی اگر متعلق طلب، فعل غیر باشد، مجرد این که متعلق طلب فعل غیر است، سبب نمیشود «طلب » در طلب انشائی (به تعبیر محقق خراسانی) و ابراز طلب (به تعبیر آقای شهیدی) به کار رفته باشد.
تفاوت استعمالات غالبی و انصراف به معنی
بله، ممکن است متعدی شدن «اراده » با «من »، کمتر از متعدی شدن طلب » با «من » رخ دهد و همین نکته سبب شده باشد محقق خراسانی بین این دو تفکیک کند. یعنی به دلیل تفاوت استعمالات «طلب » و «اراده » اطلاق لفظ «طلب » به معنایی غیر از اطلاق لفظ «اراده » منصرف میشود؛ ولی نکته تفاوت این دو، تفاوت استعمالات غالبی شان است؛ بدین سان که «طلب » غالباً با «من » استعمال میشود و از همین رو به طلب انشائی یا ابراز طلب انصراف دارد؛ بر خلاف «اراده » که غالباً بدون «من » استعمال میشود در نتیجه به صفت نفسانی انصراف دارد.
جلسه ۱ مورخ ۱۸ شهریور ۱۴۰۳