جلسۀ 22 آبان 1386
اساسا یکی از لغزشگاهها در مباحث مربوط به فهم واژهها و الفاظی که در روایات وارد شده، همین است که ما اصطلاحات و تعبیراتی را که در یک فن خاص و علم خاص مطرح است را، با تعبیرات عرف عام خلط میکنیم. برای نمونه، «إن کان الانسان ناطقا فالحمار ناهق» صرفا در منطق مطرح است؛ تصور نمیکنم هیچ عرف متعارفی چنین جملههای را به کار ببرد بلکه از اساس این جمله عرفی نیست. اینها را با همدیگر نباید خلط کرد. از جمله محقق اصفهانی در حاشیة کفایه میگوید انواع و اقسام ترتبها وجود دارد؛ گویا در تمام این موارد جمله شرطیه به کار میرود و مانعی ندارد. من تصور میکنم یک مقداری ناشی از ذهنیّتهای منطق باشد که تمام اقسام ترتب را مدعی باشیم عرفی است و إن شرطیه به عنوان ادات شرط ظهور در صنف خاصی ندارد، خیر این گونه نیست، بلکه بلحاظ عرف إن شرطیه ظهور در علیّت دارد، لااقل نمیشود مطمئن بود که إن شرطیه در موارد غیر علّی به معنای حقیقی به کار میرود.