شاید بارها به این نکته اشاره کردهایم که بسیاری از جمعهایی که مرحوم شیخ طوسی در کتاب «تهذیب الاحکام» مطرح میکند، جمع عرفی نیستند. دلیل این امر آن است که هدف اساسی ایشان از این جمعها، توجیه عرفی نبوده، بلکه نگاه غالب وی در تهذیب، نگاهی کلامی است، نه فقهی.
چرا جمعهای شیخ طوسی عرفی نیستند؟
شیخ طوسی مثلا پس از آنکه عملنکردن به مضمون یک روایت را به دلیل مخالفت آن با اجماع طایفه مسلم میداند، اقدام به حمل آن روایت بر معنایی دیگر میکند تا این تصور ایجاد نشود که روایت مذکور هیچ توجیه یا محملی ندارد. در خصوص روایات متعارض یا مخالف اجماع، این شبهه کلامی مطرح میشود که چگونه میتوان آنها را توجیه کرد. ایشان برای پاسخ به این شبهه و به قصد توجیه این روایات، به بیان جمعهایی میپردازد که هرچند مصداق جمع عرفی نیستند، اما پاسخگوی آن شبهه کلامی هستند.
رویکرد کلامی، نه فتوایی
از همین رو، ایشان گاهی برای جمع میان روایات، محملهای متعددی را بیان میکند که نتایج فقهی متفاوتی دارند، اما در نهایت مشخص نمیکند کدام محمل را میپذیرد. علت این امر آن است که ایشان قصد فتوا دادن ندارد و نمیخواهد روایات را به گونهای جمع کند که مصداق جمع عرفی باشد؛ چراکه تهذیب در وهله اول، کتاب فتوایی شیخ نیست. هدف اصلی وی در تهذیب، حل تعارضات میان روایات است، بنابراین برای برطرفکردن تعارض و پاسخ به شبهه کلامی، راهحلهای متنوعی را ارائه میدهد.
جلسه ۶۵
۵ دی ۱۴۰۳