جلسۀ 7 بهمن 1386
جریان اصل عدم قرینه، حتی در فرض ظهور نداشتن کلام
مرحوم شهید صدر فرمودند، اگر کلام متکلم، ظهور تصدیقی داشته باشد، اینکه بخواهد با استفاده از قرائن منفصله، مراد خود را بیان کند، خلاف مشی متعارف است. ولی اگر کلامش مجمل باشد و ظهور نداشته باشد، اعتماد به قرائن منفصله برای رفع اجمال، به لحاظ عقلائی بلامانع است.
ایشان بر همین اساس، اطلاق ناشی از ترک استیضاح را نپذیرفتند، چون وقتی کلام سائل مجمل بوده، ترک استیضاح امام علیه السلام میتواند با اعتماد به قرینۀ منفصله باشد، و همانطور که گفتیم اعتماد به قرینۀ منفصله برای رفع اجمال، به لحاظ عقلائی بلامانع است و چنین نیست که عقلاء در این موارد اصل عدم قرینه را جاری بدانند.
به عقیدۀ ما اشکال شهید صدر به اطلاق ناشی از ترک استیضاح، هم پاسخ نقضی دارد و هم پاسخ حلّی.
پاسخ نقضی آن است که اگر قرار باشد اعتماد به قرائن منفصله عقلائی باشد، نه تنها ترک استیضاح، بلکه ترک استفصال نیز دلیل بر اطلاق نخواهد بود، چون در آنجا نیز احتمال میرود میان سائل و مجیب قرینۀ منفصلهای باشد که به دست ما نرسیده؛ در حالیکه خود شما قبول دارید ترک استفصال دلیل بر اطلاق است.
پاسخ حلّی به اشکال شهید صدر آن است که اساساً احتمال وجود قرینۀ منفصله، از نگاه عقلاء منتفی است خواه کلام ظهور داشته باشد و خواه ظهور نداشته باشد؛ یعنی عقلاء اصل را بر نبود قرینۀ منفصله میدانند و این اصل عقلائی، اختصاصی به موارد ظهور داشتن کلام ندارد. هم در مواردی که کلام ظهور دارد، اعتماد کردن به قرینۀ منفصله، خلاف قاعده است؛ هم اینکه کلام را مجمل بگذارند و برای رفع اجمال به قرینۀ منفصله تمسک کنند، خلاف قاعده است. بنابراین اصل عدم قرینه، یک اصل عقلائی مستقل است که در فرض بود و نبود ظهور تصدیقی برای کلام، جریان مییابد.
به سخن دیگر، وقتی سؤال سائل مجمل است، اگر پاسخ مجیب اطلاق داشته باشد، محذوری پیش نمیآید، ولی اگر پاسخ مجیب، اطلاق نداشته باشد و مقیّد به مراد واقعی سائل باشد که در کلامش منعکس نشده، لازمهاش اجمال در جواب است و این خلاف قاعده است.
در فرضی که سؤال سائل مجمل است، میدانیم یک خلاف قاعده رخ داده و سائل، نتوانسته مقصودش را درست بیان کند. بحث آن است که علاوه بر این خلاف قاعده، آیا خلاف قاعدۀ دیگری هم رخ داده است به این صورت که متکلم کلامش را مطلق بگذارد، ولی مقصودش مقیّد به مراد واقعی سائل باشد، و در این مطلب به قرینۀ منفصله بسنده کرده باشد. اصل عقلائی اقتضا میکند، چنین خلاف قاعدهای رخ نداده باشد و متکلم کلامش را مطلق گذاشته، به دلیل اینکه پاسخ مزبور، تمام احتمالات موجود در کلام سائل را دربرمیگرفته. این هیچ محذوری ندارد و خلاف قاعده هم نیست.