جلسۀ 84 مورخ 28 بهمن1402
تفاوت پدیدۀ تضمین با استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی
در دانش نحو و خصوصاً در دانش اصول بحثی مطرح است تحت عنوان «استعمال لفظ در اکثر از معنا». در این زمینه یک بحث کلّی مطرح است مبنی بر آن که آیا استعمال لفظ در اکثر از معنا، صحیح است یا خیر. پس از آن که استعمال لفظ در اکثر از معنا را جائز دانستیم، یک بحث فرعی مطرح میشود مبنی بر آن که آیا میتوان لفظ را در یک استعمال واحد، هم در معنای حقیقی استعمال کرد و هم در معنای مجازی یا چنین استعمالی صحیح نیست؟
لازم به ذکر است که استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی به دو شکل قابل تصویر است؛ چنانچه بین معنای حقیقی و مجازی جامعی وجود داشته باشد و لفظ در آن جامع استعمال شود، در جائز بودنش تردیدی نیست. بحث مربوط به جایی است که استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی به نحو استعمال لفظ در اکثر از معنا باشد. استعمال لفظ در اکثر از معنا به منزلۀ آن است که دو استعمال صورت گرفته باشد.
برای این پدیده مثالهای را ذکر کرده بودیم؛ مثال دیگری که شاید قبلاً آن را ذکر نکرده باشیم و مثال خوبی است، داستانی است در مورد مرحوم سید صدر الدین صدر. میگویند ایشان در مجلسی حضور داشت که علما در آن مجلس بودند. در آن زمان هنوز دوربین و ابزار فیلمبرداری رایج نبود. از حاضرین در مجلس عکسی گرفته میشود و به آنان نشان داده میشود. تصویر مرحوم آقای صدر در این عکس بسیار تیره افتاده بوده است. یکی از آقایان میگوید: «باطن اشخاص در این عکس ظاهر شده است». مرحوم آقای صدر در پاسخ به ایشان، نگاهی به عکس انداخته و میگوید: «این که عکس است». واژۀ «عکس» در کلام مرحوم آقای صدر هم به معنای «تصویر» به کار رفته و هم به معنای «معکوس». گویا کلمۀ «عکس» هم میتواند به معنای «تصویر» به کار رود و هم به معنای «معکوس». ایشان برای ایجاد لطافت در کلام، از چنین استعمالی استفاده نمودند که گویا یک لفظ دو مرتبه استعمال شده است.
البته در استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی اشکالی مطرح شده است مبنی بر آن که استعمال لفظ در معنای حقیقی متوقف بر نبود قرینۀ بر مجاز است و استعمالش در معنای مجازی متوقف بر بودن قرینه بر مجاز است؛ بنابراین چگونه ممکن است هم قرینۀ بر مجاز وجود داشته باشد و هم قرینۀ بر مجاز وجود نداشته باشد؟
این اشکال، پاسخی دارد که قصد پرداختن به آن را نداریم. نکتهای که قصد داریم بر آن تأکید کنیم آن است که استعمال لفظ در اکثر از معنا، خواه هر دو معنا حقیقی باشند و خواه هر دو معنا مجازی باشند و خواه یکی حقیقی و دیگری مجازی باشد، در هر صورت به منزلۀ آن است که یک لفظ را دوبار استعمال کردهایم؛ ولی پدیدۀ تضمین به این شکل نیست. در پدیدۀ تضمین تنها یک استعمال رخ داده است.
یکی از مثالهای زیبای استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی، آن است که مثلاً با رفیقمان به باغ وحش میرویم و وقتی رفیقمان شیر را میبیند ناگهان ترسیده و به عقب میرود. ما به رفیقمان میگوییم: «روباه از شیر میترسد». در این عبارت واژۀ «روباه» در دو معنا به کار رفته است چون هم روباه حقیقی از شیر میترسد و هم انسان ترسو از شیر میترسد. همانطور که پیدا است در این عبارت، استعمال لفظ در اکثر از معنا رخ داده است که یک معنا حقیقی و دیگری مجازی است.
کوتاه سخن آن که، استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی را به هر شکلی تحلیل کنیم، از مقولۀ استعمال لفظ در اکثر از معنا بوده و با پدیدۀ تضمین متفاوت است.