جلسۀ 84 مورخ 28 بهمن1402
تفاوت تضمین با مجاز
در استعمالات مجازی، از واژۀ مورد نظر، معنای حقیقیاش اراده نمیشود.
در فضای ذهنی معمول در بین اندیشمندان، مجاز در مرحلۀ مراد استعمالی رخ میدهد یعنی معمول اصولدانان معتقدند در استعمال مجازی، مستعملفیه معنای حقیقی نیست؛ ولی به عقیدۀ ما مستعملفیه در استعمالات مجازی نیز همچون استعمال حقیقی، معنای حقیقی واژه است. ولی به هر حال حتی در فضای فکری ما نیز، در استعمالات مجازی، معنای حقیقی مقدّمه است برای تفهیم معنای دیگری که حقیقی نبوده و مربوط به مراد تفهیمی است. برای مثال در عبارت «رأیت اسداً یرمی» به عقیدۀ ما «اسد» به لحاظ مراد استعمالی در حیوان مفترس استعمال شده است ولی این حیوان مفترس مقدمه است برای تفهیم شجاعت رجل. پس حتی در فضای فکری ما، مراد متکلم در استعمالات مجازی، تفهیمِ دیدنِ حیوان مفترس نیست بلکه تفهیمِ دیدنِ رجل شجاع است؛ هر چند مستعملفیه «اسد» همان حیوان مفترس است.
اما پدیدۀ تضمین این گونه نیست. یعنی هم در مرحلۀ مراد استعمالی و هم در مرحلۀ مراد تفهیمی، همان معنای حقیقی مدّ نظر متکلم است. برای مثال در عبارت «سمع الله لمن حمده»، واژۀ «سمع» به معنای شنیدن است که معنای شنیدن نیز از آن اراده شده است؛ ولی نکته آن است که افزون بر معنای شنیدن، معنای دیگری همچون استجابت را در بر دارد. یا در عبارت ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ …﴾«قمتم» در معنای خودش به کار رفته گرچه افزون بر معنای قیام، معنای دیگری همچون «قاصدین» یا «سائرین» نیز از «قمتم» اراده شده است.
پس چنانکه نحویها تصریح کردهاند، پدیدۀ تضمین، به معنای آن است که یک لفظ، معنای دو لفظ را در بر داشته باشد و در مرحلۀ افهام نهایی، دو معنا را افهام کند لذا از این جهت با مجاز فرق دارد.
المائدة : 6