در رابطه با چگونگی تعلق حلیت و حرمت به اشیاء بحثی مطرح شده است؛ به این صورت که وقتی عباراتی مانند «تَحِلّ النساء» یا «تَحرُم النساء» و «تَحِلّ الدّجاجة» یا «تَحرُم الدجاجة» به کار میروند، مقصود دقیق چیست؟
دیدگاه اول: نیاز به تقدیر گرفتن فعل
برخی از اندیشمندان معتقدند که از آنجایی که حلیت و حرمت همواره به افعال آدمی تعلق میگیرند، هرگاه این دو به اشیاء نسبت داده شوند، باید فعلی در تقدیر گرفت.
دیدگاه آیتالله والد: وصف خود شیء
آیتالله والد میفرمودند که حلیت و حرمت در لغت، به معنای حلیت و حرمت اصطلاحی نیست تا لازم باشد همواره به افعال تعلق بگیرند. از نظر ایشان، حلال و حرام در لغت، وصف خود آن شیئی است که تصرف در آن آزاد است یا آزاد نیست.
به این ترتیب:
- خود حیوانی که خوردن گوشتش مباح است، به حلیت متصف میشود.
- خود معاملهای که دارای اثر شرعی است، معامله حلال نامیده میشود.
- خود زنی که استمتاع از او جایز است، حلال و زنی که استمتاع از او جایز نیست، حرام شمرده میشود.
خلاصهی کلام اینکه، حلیت و حرمت میتوانند مستقیما در مورد متعلق افعال نیز به کار روند، بدون نیاز به تقدیر گرفتن فعل.
حلیت و حرمت مطلق آثار یا اثر ظاهر؟
البته نکتهای مهم در این میان وجود دارد. کسانی که معتقد بودند حلیت و حرمت همواره به افعال تعلق میگیرند و باید فعلی در تقدیر گرفت، این بحث را مطرح کردهاند که آیا آنچه در تقدیر است، مطلق آثار مرتبط با شیء است یا خصوص اثر ظاهر آن؟
برخی از این افراد، فرمایش آیتالله والد را به درستی درک نکرده و تصور نمودهاند که اگر دیدگاه ایشان صحیح باشد، خود شیء متصف به حلیت یا حرمت میشود و در نتیجه، تمام آثار مرتبط با آن مترتب خواهد شد و مجالی برای اختصاص به خصوص اثر ظاهر وجود ندارد.
اما این پندار صحیح نیست. حتی طبق دیدگاه آیتالله والد نیز شبیه همان بحث مطرح است که آیا تمام آثار مترتب میشود یا خصوص اثر ظاهر.
مصحح تعلق حلیت و حرمت به اشیاء
علت این امر آن است که وقتی حلیت و حرمت به اشیاء تعلق میگیرند، نیازمند یک مصحح هستند. تعلق حلیت و حرمت به اشیاء میتواند به اعتبار تمام آثار باشد یا میتواند به اعتبار اثر ظاهر باشد.
فرمایش آیتالله والد صرفاً به یک نکتهی ادبی ناظر است، مبنی بر اینکه حلیت و حرمت در لغت معنایی دارند که وصف خود شیء قرار میگیرد، بدون آنکه نیازی به تقدیر گرفتن فعل داشته باشد. اما به هر حال، تعلق آن به خود اشیاء، نیازمند مصحح است.
مصحح تعلق حلیت و حرمت به خود اشیاء، یا مطلق آثار است یا خصوص اثر ظاهر. این بحث دیگری است که ارتباطی به فرمایش آیتالله والد ندارد و در هر صورت باید مطرح شود. وقتی گفته میشود “فلان حیوان، حلال است”، مصحح تعلق حلیت به خود حیوان میتواند:
- حکم تکلیفی باشد.
- حکم وضعی باشد.
- و یا تمام احکام و آثار مرتبط با آن باشد.
برگرفته از جلسه ۴۷
۳ آذر ۱۴۰۳