ترتب یکجانبه (در فرض تفاوت در اهمیت)
ترتب از جانب واحد (یکجانبه) مربوط به مواردی است که یکی از دو واجب، اهم از دیگری باشد. در این صورت، ترتب تنها از طرف مهم بر ترک اهم رخ میدهد.
اشکال محوری (تعلق امر به جمع بین ضدین):
اشکالی که در این نوع از ترتب مطرح شده است این است که لازمه پذیرش آن، فعلیت همزمان دو امر متضاد است.
- فعلیت امر به اهم: اگر مکلف اهم را ترک کند، وجوب اهم همچنان فعلی است؛ زیرا فعلیت وجوب یک شیء، متوقف بر انجام یا ترک آن نیست. بنابراین، وجوب اهم نسبت به انجام یا ترک آن، یک وجوب مطلق است.
- فعلیت امر به مهم: از سوی دیگر، در فرض ترک اهم، شرط وجوب مهم نیز (یعنی «ترک اهم») فراهم آمده است و در نتیجه، وجوب مهم نیز فعلی میشود.
نتیجه محال: فعلیت همزمان وجوب اهم و وجوب مهم، به این معنا است که شارع مقدس، امر به جمع بین ضدین نموده است، و این به حکم عقل محال است.
ترتب دوجانبه (در فرض تساوی در اهمیت)
ترتب از هر دو جانب (دوجانبه) مربوط به مواردی است که دو جانب، در اهمیت با یکدیگر مساوی باشند.
قائلان به ترتب معتقدند که در اینجا ترتب از هر دو طرف رخ میدهد؛ یعنی وجوب هر یک از دو واجب، مشروط به ترک واجب دیگر است.
اشکال:
- اگر مکلف هر دو واجب متزاحم را ترک کند، شرط وجوب هر دو (ترک دیگری) محقق شده و در نتیجه، وجوب هر دو فعلی میشود.
- این امر به معنای تعلق امر در آن واحد به دو شیء متضاد است که همان اشکال «جمع بین ضدین» است.
بر اساس جلسه ۷۹
۲ بهمن ۱۴۰۳