بررسی ساختار تردید در مفهوم «احدهما» در بحث وجوب تخییری
در بحث وجوب تخییری، لازم است به مفهوم «احدهما» و تردیدی که این مفهوم دربر دارد، بپردازیم. این تردید، گاه حقیقی است و گاه غیر حقیقی.
هنگامی که از واژهی «أو» در جملاتی مانند «زیدٌ أو عمروٌ» استفاده میشود، دو حالت متصور است:
- تردید حقیقی (مانعة الجمع و مانعة الخلو): در این حالت، «أو» بر مانعة الجمع و مانعة الخلو دلالت میکند. در نتیجه، تنها یکی از دو عدل مراد است و اگر مجموع هر دو عدل محقق شود، مصداق این مفهوم به شمار نمیآید.
- تردید غیرحقیقی (صرفاً مانعة الخلو): در این حالت، «أو» صرفاً به نحو مانعة الخلو مقصود است و لزومی به مانعة الجمع بودن نیست. به این معنا که اگر مجموع دو عدل نیز به طور همزمان محقق شوند، باز هم مصداق این مفهوم محسوب میگردند.
حال، پرسش اصلی این است که در بحث وجوب تخییری، مقصود از «احدهما» کدام یک از این دو نوع تردید است؟ زیرا مفهوم «احدهما» در نگاه نخست، بر هر دو احتمال قابل انطباق است. 
تحلیل حکم فقهی در مثال کفارهی روزه
برای روشن شدن بحث، به مثال کفارهی روزه میپردازیم که شارع مقدس فرموده است: «برای کفار روزه، یا یک بنده آزاد کن و یا شصت مسکین را اطعام کن».
حال چنانچه مکلف هر دو عمل (آزادسازی بنده و اطعام شصت مسکین) را همزمان انجام دهد، حکم مسأله چیست؟ مثلاً مکلف، صیغهی عتق و اطعام شصت مسکین را در یک برگه بنویسد و بگوید: «هر آنچه در این برگه نوشته شده را انشاء میکنم».
| نوع تردید در «احدهما» | حکم انشای همزمان هر دو عدل | دلیل |
|---|---|---|
| تردید حقیقی (مانعة الجمع) | امتثال قلمداد نمیشود.  |
زیرا هر عدل، مقید به عدم عدل دیگر است و آوردن هر دو، مصداق مأمورٌبه نخواهد بود. |
| تردید غیرحقیقی (مانعة الخلو) | امتثال محسوب میشود.  |
چراکه وقتی مانعة الجمع نباشد، مأمورٌبه، هم هر عدل را به تنهایی شامل میشود و هم هر دو عدل را در حالت اجتماع. |
جمعبندی و پاسخ به اشکالِ لازمه «واحد نامعین مفهومی»
برخی مفاهیم، هم قلیل و هم کثیر را شامل میشوند؛ برای مثال، اگر گفته شود «به فقیر صدقه بدهید»، مکلف میتواند با صدقه دادن ۱۰ تومان، ۲۰ تومان، یا ۵۰ تومان این امر را امتثال کند، به گونهای که هر یک از این مبالغ، یک امتثال مستقل به شمار میرود. در این مثال، اگر ۵۰ تومان داده شود، کل ۵۰ تومان به عنوان یک فرد امتثال محسوب میشود و چنین نیست که صرفاً بخشی از آن (مثلاً ۱۰ تومان) امتثال باشد. 
نتیجهگیری در باب وجوب تخییری:
واحد نامعین مفهومی را میتوان در قالب مفاهیمی در نظر گرفت که بین واحد و متعدد یا بین قلیل و کثیر مردد هستند. این نکته را از آن جهت متذکر شدیم که پاسخی باشد به اشکال برخی اندیشمندان که گفتهاند:
لازمه تعلق وجوب به واحد نامعین مفهومی، این است که اتیان مجموع عِدلها امتثال محسوب نشود.
این اشکال وارد نیست؛ زیرا همانطور که تبیین شد، آن تردیدی که در مفهوم «احدهما» وجود دارد، میتواند صرفاً به نحو مانعة الخلو باشد نه مانعة الجمع. و هنگامی که به نحو مانعة الخلو باشد، اتیان مجموع دو عدل نیز امتثال محسوب میگردد.
بر اساس جلسه ۷۵
۲۳ دی ۱۴۰۳