تحلیل صور اثباتی وجوب تخییری
ادله اثباتی که بر وجوب تخییری دلالت میکنند، از نظر نحوه دلالت و ترکیب، به سه شکل اساسی قابل تصویر و تحلیل هستند.
ما در مباحث علم اجمالی، امکان ثبوتی تعلق تکلیف به احدهما را به اثبات رساندهایم. بنابراین، قضاوت نهایی در مورد ماهیت وجوب تخییری در هر مورد، به این امر بستگی دارد که دلیل اثباتی با کدامیک از صور ثبوتی (وجوب احدهما یا وجوبهای مشروط) هماهنگ است.
صورت اول: تصریح به تخییر در دلیل واحد
در این حالت، دلیل شرعی واحد از همان ابتدا بهصورت صریح، تخییر را بیان کرده است؛ مانند آنکه گفته شده باشد:
«یا بنده آزاد کن، یا شصت مسکین را اطعام کن».
تحلیل : در این صورت، ظاهر دلیل آن است که وجوب به احدهما تعلق گرفته است. از آنجا که تعلق تکلیف به احدهما از نظر ثبوتی محذوری ندارد، در صورت دلالت دلیل اثباتی بر آن، باید بدان پایبند شد.- نوع غرض: این حکم، خواه از باب وحدت غرض مولا باشد و خواه از باب تعدد غرض، حکم اصلی را تغییر نمیدهد.
صورت دوم: وجود دو دلیل با تفاوت افضلیت
در این صورت، وجوب دو عدل از دو دلیل مجزا استفاده شده و ما بگوییم راه جمع میان این دو دلیل آن است که یکی را بر افضل افراد واجب حمل کنیم.
-
مثال: در یک دلیل آمده است:
«إذا ظاهرت فاعتق رقبة»
و در دلیل دیگر بیان شده است:
«إذا ظاهرت فأطعم ستین مسکیناً».
-
راه جمع: معمولاً راه جمع میان این دو دلیل که یکی دال بر تکلیف سختتر و دیگری دال بر تکلیف آسانتر است، آن است که یکی را بر فرد افضل واجب (مانند عتق) و دیگری را بر فرد مفضول حمل کنیم و دو دلیل مذکور، نوعا به همین شکل فهمیده میشوند.
-
نتیجه: در این حالت، ظاهر مجموع دو دلیل، با تعلق تکلیف به احدهما سازگارتر است.
صورت سوم: وجود دو دلیل با تساوی و شرطیت محیطی
در این حالت نیز وجوب دو عدل از دو دلیل مجزا استفاده شده، اما دو متعلَّق از جهت ذاتی متساویالطرفین هستند و هیچیک بر دیگری فضیلت ندارد؛ لکن تفاوت در شرایط محیطی یا مکلفین باعث سوق دادن به عدل خاص شده است. فرض این است که بگوییم راه جمع میان دو دلیل، مشروط دانستن هر دلیل به ترک متعلّق مذکور در دلیل دیگر است.
مثال: در یک دلیل به شخص اول گفته شده «گندم بده» و در دلیل دیگر به شخص دوم گفته شده «جو بده». تفاوت تنها به دلیل فراهم بودن گندم در محل زندگی شخص اول، و جو در محل زندگی شخص دوم بوده است.- تحلیل: معنای این تفاوت آن است که در دلیل اول، عدم اعطای جو (توسط شخص اول) مفروض بوده است و در دلیل دوم، عدم اعطای گندم (توسط شخص دوم) مفروض بوده است.
- نتیجه: این فرض، به مشروط بودن وجوب هر عدل، به عدم تحقق عدل دیگر بازگشت میکند و در حقیقت ما با دو وجوب مشروط روبهرو هستیم.
نتیجهگیری نهایی: لزوم مراجعه به دلیل اثباتی
کوتاه سخن آنکه، در مقام ثبوت، هم امکان تعلّق تکلیف به احدهما وجود دارد و هم امکان تعلقش به تکتک عدلها مشروط به ترک عدل دیگر.
بنابراین، برای قضاوت نهایی در هر مورد، باید به دلیل اثباتی آن مورد مراجعه نموده و اندیشید که آیا آن دلیل اثباتی، با صورت وجوب احدهما سازگار است یا با صورت دو وجوب مشروط.
بر اساس جلسه ۸۰
۳ بهمن ۱۴۰۳