جلسۀ 108 مورخ 16 اردبیهشت 1403
تحلیل حدیث نبوی مسواک و نقش آن در دلالت مادۀ امر بر عنصر الزام
یکی از شواهد دلالت مادۀ امر بر عنصر الزام، روایت نبوی «لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لَأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ مَعَ كُلِّ صَلَاةٍ» است. تعبیر «لو لا» بدان معناست که هنوز امر به سواک تحقق نیافته است. یعنی پیغمبر صلوات الله علیه و آله به خاطر مشقت بر امّت، امر به مسواک زدن ننموده است؛ حالآنکه اگر امر به معنای طلب باشد، معنایش آن است که طلب محقق نشده است و این خلاف واقع است چون روشن است که ایشان مسواک زدن را طلب کرده است. به نظر میرسد اگر به جای «لأمرتهم بالسواک»، «لطلبت منهم السواک» را قرار دهیم، به هیچ وجه تناسب ندارد چون معنایش آن است که اگر مسواک زدن برای امت سخت نبود، از ایشان میخواستم مسواک بزنند و در این صورت با این اشکال روبرو خواهیم شد که مگر ایشان از ما نخواستهاند که مسواک بزنیم؟!
شاگرد: آیا این احتمال وجود ندارد که امر به معنای طلب باشد ولی به تعدد دال و مدلول و وضوح تحقق طلب ندبی، مقصود از آن، طلب لزومی باشد؟ بدین ترتیب لزومی بودن، مدلول خود مادۀ امر نخواهد بود بلکه دالّ دیگری بر آن دلالت دارد.
استاد: خیر؛ وقتی این عبارت را به طلب و خواستن ترجمه کنیم، حتی با تعدد دال و مدلول هم قابل توجیه نیست. در ادامه این مطلب را به شکل مفصل توضیح خواهیم داد. برخی از اندیشمندان چنین گفتهاند که دلالت این روایت بر طلب لزومی، به دلیل قرینه است نه این که از خود مادۀ امر استفاده شود. ولی بحث این است که حتی با تکیه بر قرینه نیز کاربرد این عبارت، غلط است. آقای شهیدی فرموده است که این امر میتواند به معنای طلب باشد و دلالتش بر طلب لزومی، به جهت آن است که مشقّت، برطرفکنندۀ الزام است نه استحباب. ولی باید دید مثلاً در زبان فارسی چنانچه بگوییم: «اگر این کار برایت سخت نمیبود، از تو میخواستم آن را انجام دهی» وقتی این خواستن به صورت ندبی محقق است، آیا عرف کاربرد این عبارت را میپسندد یا خیر؟ به باور ما حتی با تکیه بر بحث قرینه و تعدد دال و مدلول نیز چنین تعبیری عرفیّت ندارد چون برای عرف این اشکال مطرح میشود که «مگر از من نخواستهای؟!»
الكافي (ط - الإسلامية) / ج3 / 22 / باب السواك … ص : 22