جلسۀ 9 دی 1386
تحلیل ادبی روایت «الخمس بعد المؤونة» و نتایج فقهی آن
روایت «الخمس بعد المؤونة» به چند شکل قابل تحلیل است.
تحلیل نخست: اگر گفتیم «ال» در «المؤونة» برای عهد است، باید دید آن معهود چیست.
- یک احتمال آن است که آن معهود، مؤونۀ تحصیل باشد؛ یعنی هزینههایی که در فرایند تحصیل ربح پرداخت شده است.
- احتمال دیگر آن است که آن معهود، مؤونۀ خود شخص باشد. یعنی هزینههایی که خود شخص در زندگی پرداخت میکند.
تحلیل دوم: تحلیل دیگری که در کلمات برخی نحویها ذکر شده اینست که گاهی «ال» بدل از مضافالیه محذوف است؛ در نتیجه اگر معلوم نباشد آن مضافالیه محذوف چیست، کلام مجمل میشود.
- یک احتمال آن است که آن مضافالیه محذوف، «الربح» باشد یعنی «الخمس بعد مؤونة الربح». طبق این احتمال، مقصود روایت آن است که برای پرداخت خمس، ابتدا باید هزینههایی که برای تحصیل ربح پرداخت شده، محاسبه شود، سپس خمس داده شود.
- احتمال دیگر آن است که مضافالیه محذوف، «الرابح» باشد یعنی «الخمس بعد مؤونة الرابح». رابح همان شخصی است که ربح کرده است. طبق این احتمال، مقصود روایت آن است که برای پرداخت خمس، ابتدا باید هزینههایی که شخص رابح، در زندگیاش پرداخت کرده خارج شود، سپس تخمیس صورت گیرد.
البته به تصور من، این تحلیلی که توسط نحویها ذکر شده، به همان تحلیل نخست بازگشت میکند. یعنی «ال» بدل از مضافالیه، در حقیقت همان «ال» عهد است و چیز جدیدی نیست.