جلسه 95 مورخ 26 فروردین 1403
تبیین مبحث استعمال لفظ در اکثر از معنا و اهمیّت آن
با مروری که بر این مباحث داشتیم، تنها به یک بحث برخورد کردیم که مناسب است بدون طرح تفصیلی کلمات آقایان، صرفاً به نکات اصلی آن بپردازیم، و آن عبارتست از بحث «استعمال لفظ در اکثر از معنا». این بحث، بحثی مهمّ و دارای ثمره است. بدین مناسبت، قصد داریم چند جلسه در این زمینه بحث کنیم و سپس به مبحث اوامر وارد شویم.
عبارت محقق خراسانی در مقدمۀ دوازدهم در چاپ جامعۀ مدرسین، در صفحۀ 53 از این قرار است:
«الثاني عشر
أنه قد اختلفوا في جواز استعمال اللفظ في أكثر من معنى على سبيل الانفراد و الاستقلال بأن يراد منه كل واحد كما إذا لم يستعمل إلا فيه … .»
نخست به تبیین صورت مسأله میپردازیم.
برای مثال واژۀ «عین» هم به معنای چشم است و هم به معنای چشمه. آیا امکان دارد این واژه در استعمال واحد هم به معنای چشم باشد و هم به معنای چشمه؟ بحث در آن است که آیا ممکن است در یک استعمال واحد، «عین» را در هر دو معنا به کار ببریم. برای مثال اگر در روایتی گفته شده باشد: «یجب تطهیر العین» آیا میتوان گفت هم تطهیر چشم و هم تطهیر چشمه واجب است و آیا چنین استعمالی امکانپذیر است؟
یک حالت آن است که برای چشم و چشمه یک جامع تصویر نموده و بگوییم «عین» در آن جامع استعمال شده است؛ اگر چنین جامعی تصویر شود و «عین» در آن استعمال شود، استعمالش مجازی است نه حقیقی. البته باید شرائط استعمال مجازی را دارا باشد و تصویر چنین جامعی عرفی و دارای حسن طبع باشد و یا اگر در استعمال مجازی، وجود علاقه را شرط دانستیم، علاقۀ معتبره وجود داشته باشد.
در فرض نامبرده، بحثی در صحت استعمال لفظ در معنای جامع وجود ندارد و این غیر از بحث استعمال لفظ در اکثر از معنا است.
همچنین استعمال لفظ در مجموع من حیث المجموع، به طوری که هر یک از معانی اصلی، جزء معنای مراد باشند نه فرد آن، مورد بحث نیست. برای مثال ممکن است بگوییم لفظ «اتاق» هم برای اتاق وضع شده و هم برای آشپزخانه و دارندۀ دو معنا است؛ حال اگر این لفظ را مجازاً در مجموع خانه که اتاق و آشپزخانه جزء آن هستند، استعمال کنیم، صحت و سقمش تابع فراهم بودن شرائط مجاز است و ارتباطی به بحث استعمال لفظ در اکثر از معنا ندارد.
بدین ترتیب صورت مسأله در بحث استعمال لفظ در اکثر از معنا روشن میشود. استعمال لفظ در اکثر از معنا به معنای استعمال لفظ در جامع بین دو معنا یا مجموع دو معنا نیست، بلکه به معنای استعمال لفظ در تک تک معانی است به طوری که گویی دو استعمال مستقل رخ داده است. مقصود محقق خراسانی از تعبیر «علی سبیل الانفراد و الاستقلال» نیز همین نکته است.
در این مسأله چند دیدگاه وجود دارد: برخی به شکل مطلق قائل به جواز شده و برخی به شکل مطلق قائل به منع شده و تفصیلات مختلفی نیز در این مسأله مطرح شده است همچون تفصیل بین مفرد و بین تثنیه و جمع به این صورت که اگر لفظ مفرد باشد استعمالش در چند معنا ممتنع و اگر تثنیه یا جمع باشد، ممکن است.
بحث دیگری نیز وجود دارد مبنی بر آن که بنابر قول به جواز، آیا چنین استعمالی، حقیقی است یا مجازی؟ مثلاً برخی گفتهاند استعمال لفظ در اکثر از معنا مطلقاً جائز است ولی در مفرد مجاز و در تثنیه و جمع، حقیقت است؛ در این مرحله از بحث نیز چنین تفصیلاتی مطرح شده است.
نکتۀ دیگری که در این بحث وجود دارد آن است که اگر استعمال لفظ در اکثر از معنا را جائز دانستیم، چنانچه کلام صلاحیت حمل بر هر دو معنا را دارا باشد، آیا ظهور کلام در ارادۀ هر دو معنا است یا چنین ظهوری وجود ندارد؟ مرحوم شیخ طوسی در تفسیر تبیان، فراوان به این مطلب اشاره میکند؛ ایشان معانی مختلفی را که برای آیات قرآنی ذکر میکنند، نقل نموده و میگوید همۀ این معانی درست است و اصل این است که در همۀ معانی استعمال شده باشد. ایشان به اصالة الحقیقهای قائل است که در واقع به معنای آن است که اصل بر ارادۀ همۀ این معانی میباشد. پس به عقیدۀ ایشان نه تنها استعمال لفظ در اکثر از معنا جائز است بلکه مطابق ظاهر کلام نیز هست. این تصویری است که مرحوم شیخ طوسی در تبیان مکرّر بدان اشاره نموده است و میبایست مدّ نظر قرار گیرد.
كفاية الأصول ( طبع آل البيت )، ص: 36