بررسی دیدگاه شهید صدر در اطلاق ناشی از ترک استیضاح

جلسه 3 بهمن 1386

بررسی دیدگاه شهید صدر در اطلاق ناشی از ترک استیضاح

گاهی سؤال سائل مجمل بوده و احتمالات متعدّدی در موردش وجود دارد، با این حال امام علیه السلام در مقام استیضاح برنیامده و به شکل مطلق پاسخ داده‌اند. بحث آن است که در این فرض، آیا می‌توان با تمسک به اطلاق، حکم مذکور در کلام امام علیه السلام را در تمام احتمالات صادق دانست یا خیر.

مرحوم شهید صدر برای این مسأله، دو صورت مختلف تصویر کرده‌اند:

  1. احتمال بدهیم سؤال سائل برای ما اجمال داشته باشد ولی برای امام علیه السلام با توجه به قرائنی که در آن زمان وجود داشته، اجمال نداشته باشد.
  2. علم داشته باشیم سؤال سائل برای امام علیه السلام نیز اجمال داشته باشد.

مرحوم شهید صدر می‌فرماید صورت اول از محل بحث خارج است، چون احتمال می‌رود سؤال سائل برای امام علیه السلام مجمل نباشد. در این فرض از امام علیه السلام انتظار نمی‌رود استبضاح نماید یا بین احتمالات مختلف تفصیل قائل بشود. پس عمدۀ بحث مربوط به صورت دوم است. در صورت دوم نیز، دیدگاه شهید صدر آن است که نمی‌توان ترک استیضاح امام علیه السلام را، دلیل بر اطلاق دانست.

توضیح آن‌که، هرچند در صورت دوم، علم داریم سؤال سائل برای امام علیه السلام نیز مجمل بوده است، ولی احتمال می‌رود میان سائل و مجیب، قرائن منفصله‌ای وجود داشته باشد که رافع اجمال باشد و مقصود سائل را برای امام علیه السلام آشکار کند؛ بنابراین به دلیل احتمال وجود قرینۀ منفصله، باز هم نمی‌توان از امام علیه السلام انتظار داشت استیضاح نمایند یا بین صورت مختلف مسأله تفصیل قائل شوند.

ممکن است در اشکال به شهید صدر گفته شود:

اگر قرار باشد پای قرائن منفصله را به میدان بحث باز کنید، به هیچ ظهوری نمی‌توانید عمل کنید چون همواره احتمال می‌رود قرینۀ منفصله‌ای در میان باشد که به دست ما نرسیده است.

ولی این اشکال به فرمایش شهید صدر وارد نیست، چون:

به عقیدۀ شهید صدر، در جایی که کلام مجمل نباشد و ظهور روشنی داشته باشد، خود همین ظهور، نافی احتمال وجود قرینۀ منفصله است چراکه مشی عقلاء در محاورات بر آن است که وقتی ظهوری را به مخاطب القا می‌کنند، تمام مقصودشان را در همان کلام بیان کنند و به قرائن منفصله اعتماد نمی‌کنند. ولی در ما نحن فیه فرض این است که ما می‌دانیم کلام سائل، مجمل بوده و ظهوری نداشته است. در جایی که کلام مجمل است و ظهور روشنی ندارد، ذکر قرائن منفصل برای رفع اجمال، خلاف مشی عقلاء نیست؛ بنابراین نمی‌توان احتمال وجود قرینۀ منفصله را در ما نحن فیه منتفی دانست.

اشکال دیگری که ممکن است به فرمایش ایشان مطرح شود اینست که:

هرچند در متکلمین عادی، اعتماد کردن بر قرائن منفصله خلاف مشی متعارف است، ولی در مورد شارع اینگونه نیست؛ چون در بیانات شرعی فراوان دیده می‌شود که به قرائن منفصله اعتماد می‌شود.

ولی این اشکال نیز به فرمایش شهید صدر وارد نیست، چون:

دأب شارع این نیست که کلامش را مجمل بگذارد و برای تبیین آن به قرینۀ منفصله اعتماد کند. آن چیزی که در کلمات شارع وجود دارد اهمال است نه اجمال.