جلسۀ مورخ 20 آبان 1386
بررسی دلالت جملۀ شرطیه بر علیّت شرط برای جزا
در برخی از جملات عرفی، جزا علّت برای شرط است. مثلا میگوییم «اگر زید تب داشته باشد پس در خونش عفونت وجود دارد.» در اینجا عفونت علّت تب است.
مرحوم آقای روحانی در منتقی الاصول استظهار میکنند که جمله شرطیه دالّ بر علیّت است و این گونه جملات را تأویل میبرد. البته تعبیری که در منتقی الاصول شده است کمی نارسا است و به نظر میرسد که ایشان میخواهد بگوید تقدیر چنین جملهای اینگونه است «اگر دانستیم که زید تب دارد، میفهمیم که در خونش عفونت هست.» گویی در اینجا ما یک «دانستیم» یا «عَلمنا» در تقدیر است. انصاف این است که چنین ملازمه عرفی وجود دارد و نفی آن مشکل است. چرا که غرض از بکار گیری این جملات، همان غرض اثباتی است و به مقام ثبوت کاری ندارد. بنابراین بعید نیست جمله شرطیه را در مواردی که شرط معلول جزا باشد و یا شرط و جزا معلولین لعلة ثالثة باشند، به علم تأویل ببریم. اساسا اثبات اینکه بگوییم اینگونه نیست مشکل است و به نظر میرسد که عرفا بین شرط و جزا نوعی علیت وجود دارد. البته باز هم میشود در موارد استعمالات این قاعده را مورد مداقّه قرار داد که ببینیم اینگونه هست یا نه؟