بررسی جریان اصالة الثبات برای اثبات اجمال کلام در زمان صدور از منظر مرحوم آیت الله شبیری

جلسۀ 7 بهمن 1386

بررسی جریان اصالة الثبات برای اثبات اجمال کلام در زمان صدور از منظر مرحوم آیت الله شبیری

یکی از گونه‌های اطلاق، اطلاق ناشی از ترک استیضاح است. یعنی وقتی سؤال سائل مجمل است و امام علیه السلام آن را استیضاح نمی‌کنند، ترک استیضاح حضرت نشانۀ شمول پاسخ نسبت به تمام احتمالات وجود در سؤال است.

بدین ترتیب این پرسش مطرح می‌شود که وقتی با مراجعه به روایات، با سؤالی مواجه می‌شویم که برایمان مجمل است، چگونه می‌توانیم اثبات کنیم این سؤال، در زمان صدور کلام و برای خود امام علیه السلام نیز اجمال داشته است؛ تا در ادامه بتوانیم ترک استیضاح حضرت را دلیل بر اطلاق قلمداد کنیم.

یک راه حلّ آن است که به اصالة الثبات تمسک کنیم و بگوییم همان معنای مجملی که ما از کلام برداشت می‌کنیم، اصل عقلائی اقتضا می‌کند در زمان صدور هم به همین شکل بوده باشد.

توضیح آن‌که، اساساً برای اینکه بتوانیم به ظهور آیات و روایات عمل کنیم، در گام نخست باید اثبات کنیم ظهور کنونی فلان آیه یا روایت، مطابق ظهوری است که در زمان صدور برای آن وجود داشته است؛ زیرا ممکن است یک واژه در یک زمان، معنایی داشته باشد، و در اثر مرور زمان، معنایش عوض شود.

در دانش اصول برای اثبات اتّحاد ظهور کنونی، با ظهور زمان صدور، به اصل عدم نقل و اصالة الثبات فی الظهور تمسک شده است. یعنی عقلاء وقتی با کلامی مواجه می‌شوند که برایشان ظهور دارد، همان ظهور را مبنای عمل قرار می‌دهند و اصل را بر اتحاد ظهور کنونی با ظهور زمان صدور می‌دانند.

جریان این اصل و شرائط آن مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته است. آیت الله والد معتقدند عقلاء چنین اصلی ندارند و تنها در فرض حصول اطمینان به ظهور زمان صدور، آن را مبنای عمل قرار می‌دهند.

آیت الله والد می‌فرمودند حتّی اگر جریان اصل عدم نقل و اصالة الثبات را بپذیریم و اطمینان را شرط ندانیم، باز هم در ما نحن فیه نمی‌توانیم برای تمسک به اطلاق ناشی از ترک استیضاح از آن استفاده کنیم. مجرای اصل عدم نقل و اصالة الثبات _بر فرض پذیرش آن_ جایی است که کلام ظهور دارد و ما می‌خواهیم بگوییم همین ظهور در زمان صدور هم وجود داشته است. ولی در ما نحن فیه، کلام اجمال دارد و ما می‌خواهیم این اجمال را به زمان صدور بکشانیم. اصالة الثبات در این فرض، با اشکالی دوچندان روبرو بوده و معلوم نیست عقلاء چنین اصلی داشته باشند.