بررسی استدلال محقق عراقی بر اشتراک لفظی مادۀ امر

[مسعودعطارمنش]

بررسی استدلال محقق عراقی بر اشتراک لفظی مادۀ امر
محقق عراقی برای اثبات اشتراک لفظی مادّۀ امر، دو استدلال مطرح نموده است.

1. امر به معنای طلب، اشتقاق‌پذیر است؛ در «أمَرَ یَأمُرُ أمراً»؛ أمر به معنای طلب مصدر «أَمَرَ یَأمُرُ» است ولی امر به معنای دیگر، اشتقاق‌پذیر نیست.
2. امری که مصدر «اَمَرَ یَأْمُرُ» است، به «اوامر» جمع بسته می‌شود، ولی امری که به معنای دیگر است به «امور» جمع بسته می‌شود.
   در مقام بررسی صحت و سقم این استدلال یک بحث صغروی وجود دارد مبنی بر این که آیا واقعاً چنین است که ایشان فرمودند؟ آیا امر یک بار بر اوامر و بار دیگر بر امور جمع بسته می‌شود؟ پاسخ مطلب این است که جمع بسته شدن امر به امور مسلم است و در آیات قرآن نیز آمده ﴿إِلَى اللّهِ تَصيرُ اْلأُمُورُ﴾و در استعمالات قدیمی عرب نمونه‌های فراوانی دارد؛ ولی جمع بسته شدن امر بر اوامر قدیمی نیست و ظاهراً در منابع قدیمی وارد نشده است.
   کوتاه سخن آن‌که، به نظر می‌رسد مفهومی که عرف از امری که مفرد اوامر است درک می‌کرده با مفهومی که از امری که مفرد امور است درک می‌کرده، متفاوت بوده و از همین رو جمع اوامر را برای یکی و جمع امور را برای دیگری به کار می‌برده است؛ یعنی حتی اگر اوامر را یک تعبیر اصیل ندانیم به هر حال در آن زمانی که این صیغۀ جمع وارد زبان عرب شده، در همان زمان دو معنا برای امر درک می‌شده است و این واژه مشترک لفظی بین دو معنا بوده است. بنابراین چنانچه بخواهیم چنین معنایی را در روایات اثبات کنیم، می‌باید به اصل عدم نقل و مانند آن تمسک کنیم.
   در هر صورت به باور ما، مسأله بسیار روشن است؛ امری که در «أمر یأمر أمراً» وجود دارد با أمری که به معنای شیء، شأن، حادثه یا هر تعبیر دیگری که مطرح است، می‌باشد، دو معنای متفاوت هستند.
   جلسۀ 103 مورخ 8 اردیبهشت 1403

الشورى : 53