برخی از مناشئ اجمال

جلسۀ 9 دی 1386

برخی از مناشئ اجمال

اجمال دارای مناشئ مختلف است.

یک نوع از اجمال، ناشی از فقدان قرینۀ معیّنه در موارد تعدد موضوع‌له است. ما دو گونه اشتراک داریم، یکی اشتراک ناشی از تعدد وضع و دیگری اشتراک ناشی از تعدد موضوع‌له. فرض کنید در کلام ضمیر به کار رفته و معلوم نیست مرجع ضمیر چه کسی است. ضمیر تعدّد وضع ندارد ولی بنابر مبنای وضع عام موضوع‌له خاص، موضوع‌لهش متعدد است. موضوع‌له ضمیر، تمام افرادی هستند که این ضمیر می‌تواند به آنها عود کند؛ پس این ضمیر دارای موضوع‌له‌های عدیده است و هر مرجع، یک معنای موضوع‌له محسوب می‌شود. بنابراین وقتی قرینۀ معیّنه بر مرجع ضمیر وجود نداشته باشد، در حقیقت معلوم نیست ضمیر در کدامین معنای موضوع‌لهش به کار رفته است. یا مثلاً «ال» عهد برای اشاره به معهود است. حال اگر معلوم نباشد آن معهود چیست، معنای کلام مجمل می‌شود.

نوع دیگر اجمال ناشی از آن است که یک چیزی در کلام حذف شده و هیچ چیزی به عنوان بدل از آن محذوف قرار داده نشده و معلوم نیست آن محذوف دقیقاً چیست. برای مثال در بسیاری از روایات _همچون «سألته عن الجبن»_ می‌بینیم سائل، از مفردات سؤال کرده است. سؤال باید به یک قضیه تعلق بگیرد؛ قضیه‌ای که متشکل از یک موضوع و یک محمول است. سؤال از مفردات معنا ندارد. بنابراین در این سؤال، موضوع ذکر شده ولی محمول حذف شده است و هیچ چیز به عنوان بدل برای آن قرار داده نشده. در مورد اینکه آن محمول محذوف چیست، احتمالات متعددی وجود دارد. یک احتمال اینست که آن محمول محذوف، حرمت اکل ناشی از مذکی نبودن میته‌ای باشد که از پنیرمایۀ آن استفاده شده است. احتمال دیگر اینست که آن محمول محذوف، حلیّت ذاتی پنیر باشد یعنی آیا پنیر ذاتاً جزء مباحات است یا جزء محرّمات. احتمال دیگر اینست که آن محمول محذوف، جواز اکل پنیر بدون گردو باشد چون در برخی روایات به این مطلب اشاره شده که پنیر و گردو، اگر با همدیگر خورده شوند، دواء هستند ولی اگر جداجدا خورده شوند، داء هستند. تعیین اینکه محمول محذوف چیست، وابسته به قرائنی است که در فضای صدور میان سائل و مجیب وجود داشته ولی به دلیل اینکه به دست ما نرسیده، موجب اجمال برای ما شده است.

نوع دیگر اجمال، ناشی از نحوۀ ترکیب کلام است. یعنی ترکیب کلام به نحوی است که سبب اجمال می‌شود. نمونۀ این مطلب در این تعبیر است: «سألته عن الماء الجاری یبال فیه؟». این عبارت به لحاظ ادبی به دو شکل قابل تجزیه و ترکیب است. یک احتمال اینست که «یبال فیه» حال یا صفت برای موضوع باشد؛ در اینصورت محمولش حذف شده و آن محمول محذوف می‌تواند «طاهرٌ أم لا؟» باشد یعنی سؤال از طهارت و نجاست ماء جاری‌ای است که در آن بول شده است. احتمال دیگر اینست که «یبال فیه» محمول باشد، در نتیجه محمول حذف نشده باشد؛ در اینصورت سؤال از اینست که «هل یبال فیه أم لا؟» یعنی سؤال از جواز بول در آب جاری است نه از طهارت نجاستش.

آقای بهاء الدین خرمشاهی مجموعه مقالاتی نگاشته است با موضوع «کژتابی‌های زبان». بسیاری از زبان‌ها و حتی شاید همۀ زبان‌ها، دارای ترکیب‌هایی هستند که به لحاظ ساختاری، دارای کژتابی بوده و تاب معانی عدیده را دارد.