بازنگری در تفسیر آیۀ شریفۀ «قُمِ اللّیل إلّا قلیلاً …»
خداوند متعال در آیات 1 تا 4 سورۀ مبارکۀ مزمل چنین فرموده است:
يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّل قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ …
شب را به پا خیز مگر اندکی از آن؛ نصفش یا اندکی کمتر یا بیشتر.
دربارۀ این آیه، یک ابهام جدّی مطرح است. «نصفه …» عطف بیان برای «اللیل» است. بحث آن است که عطف بیان باید تناسب داشته باشد. «شب را به پا خیز مگر اندکی از آن» یعنی اکثر شب را به پا خیز؛ سپس به عنوان عطف بیان گفته شده «اکثر شب یعنی همان نصف یا اندکی کمتر یا بیشتر». این همانند آن است که گفته شود در اکثر روز، که دو سه ساعت است، فلان کار را انجام بده. به سخن دیگر، وقتی «نصفه …» عطف بیان گرفتیم، همانند آن است که یک مفهوم را به کار ببریم و بعد از آن، نصف افرادش را استثناء بزنیم یا اکثر افرادش را استثناء بزنیم. این نوع سخن گفتن غلط است. شما نمیتوانید بگویید «مردم شهر بیدار هستند مگر نصفشان یا مگر بیشتر از نصف». این استثنا غلط است.
من سالها پیش برای اولین بار، پاسخ این ابهام را در مجلۀ کیهان فرهنگی مشاهده کردم. در این مجله، یک مصاحبه با مرحوم علامه تستری انجام شده بود. ایشان فرموده بود من مشغول عبارت بودم که ناگهان جرقهای به ذهنم زد و معنای آیه برایم روشن شد. ایشان میفرماید «قم اللیل الا قلیلاً» به معنای این نیست که اکثر شب را به پا خیز؛ بلکه به معنای اینست که اکثر شبها را به پا خیز. یعنی بر پیامبر صلوات الله علیه و آله واجب بوده نماز شب بخواند، ولی خداوند اجازه داده اندکی از شبها که مثلاً بیمار است یا مشکلی دارد، به استراحت بپردازد.
به سخن دیگر باید گفت اساساً «اللیل» اسم جنس جمعی است، یعنی «شبها». بنابراین استثنای «الّا قلیلاً» استثنای افرادی است نه استثنای اجزائی. به عبارت دیگر، نسبت «اللیل» با «قلیلاً» نسبت کلّی و جزئی است نه نسبت کلّ و جزء.
البته واقع مطلب آن است که مرحوم تستری نخستین کسی نیست که این مطلب را مطرح کرده است. من بعداً به کلمات مفسّران مراجعه کردم و دیدم همین معنا را گفتهاند.