استدلال به روایت عبید بن زراره در دلالت جمله شرطیه بر مفهوم
روایت دیگری که محقق بحرانی برای اثبات مفهوم شرط بدان استدلال نموده، روایت عبید بن زراره است:
«عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ قَالَ مَا أَبْيَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا يَصُمْهُ.»
بیان تقریب استدلال محقق بحرانی
در این روایت، عبید بن زراره از معنای آیه «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ» پرسش نموده و امام صادق علیه‌السلام در پاسخ فرموده‌اند: «مَا أَبْيَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا يَصُمْهُ.» تقریب استدلال به این روایت آن است که عبارت «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ» افزون بر وجوب صوم بر شخص حاضر که منطوق آیه است، بر عدم وجوب یا حرمت آن بر شخص مسافر نیز دلالت می‌کند که مربوط به مفهوم آن است.
مناقشه و بررسی استاد مدظله در استدلال به روایت
استاد مدظله در اشکال به این استدلال به دو نکته اشاره فرمودند:
نکته نخست: احتمال نظر پرسش به کل آیه و دلالت منطوقی ذیل آن
نکته نخست آن است که احتمال دارد پرسش راوی از کل آیه باشد؛ چراکه مرسوم بوده است بخشی از آیه را به عنوان مشیر به کل آیه ذکر می‌کردند و سؤالشان از معنای تمام آیه بوده است. طبق این احتمال، دیگر نمی‌توان برای اثبات مفهوم شرط به این روایت استدلال کرد؛ زیرا ذیل آیه که در روایت بدان اشاره نشده، به دلالت منطوقی به عدم وجوب صوم بر شخص مسافر تصریح دارد و در این صورت، ربطی به بحث مفهوم نخواهد داشت. خداوند متعال در ذیل آیه می‌فرماید:
«وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر»
توضیح بیشتر آنکه در میان عامه اختلاف وجود دارد و برخی از آنان معتقدند روزه گرفتن بر مسافر جایز است و اشکالی ندارد. ممکن است پرسش راوی و پاسخ امام علیه‌السلام ناظر به این فتوای عامه باشد؛ بدین معنا که حضرت قصد داشته‌اند با استناد به ذیل آیه که می‌فرماید مسافر باید روزهای دیگری را برای روزه انتخاب کند، این فتوای عامه را رد فرمایند. بنابراین، ممکن است استناد امام علیه‌السلام به منطوق آیه باشد، نه به مفهوم آن.
نکته دوم: اختصاص مفهوم به قرینه «مقام تحدید» و عدم کاشفیت از مفهوم شرط مطلق
نکته دیگر آن است که حتی اگر پذیرفته شود سؤال سائل صرفاً ناظر به «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ» و استناد امام علیه‌السلام نیز به مفهوم همین قطعه از آیه بوده است، باز هم مدعای محقق بحرانی اثبات نمی‌شود؛ زیرا هرچند این قطعه از آیه دارای مفهوم است، اما مفهوم داشتن آن به جهت وقوع در مقام تحدید احکام مربوط به ماه مبارک رمضان است.
به گفته برخی مفسران و طبق برخی روایات، «شهد» به معنای غیرمسافر است. وقتی خداوند متعال در این آیه در مقام بیان و تحدید احکام ماه رمضان برآمده و می‌فرماید «غیر مسافر باید روزه بگیرد»، تخصیص حکم به ذکر غیرمسافر سبب می‌شود حکم روزه در مورد مسافر منتفی قلمداد شود؛ چراکه فرض بر این است که آیه در مقام تحدید است. بنابراین، مفهومی که در اینجا استفاده می‌شود به جهت وقوع در مقام تحدید است و ارتباطی به مفهوم داشتن شرط به صورت کلی ندارد.