جلسه 29 آبان 1386
بازخوانی روایتی پیرامون آیۀ «فمن شهد منکم الشهر فلیصمه» و دلالت آن بر مفهوم داشتن شرط در همهجا
روایت دیگری که محقق بحرانی برای اثبات مفهوم شرط بدان استدلال نموده، روایت عبید بن زراره است:
عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ قَالَ مَا أَبْيَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا يَصُمْهُ.
در این روایت عبید بن زراره است معنای «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ» پرسش نموده و امام صادق علیه السلام در پاسخ فرمودهاند « مَا أَبْيَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا يَصُمْهُ.». بنابراین عبارت «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ» افزون بر وجوب صوم بر شخص حاضر (که منطوق است)، بر عدم وجوب یا حرمت آن بر شخص مسافر نیز دلالت میکند (که مربوط به مفهوم است).
استاد شبیری حفظه الله، در اشکال به این استدلال به دو نکته اشاره فرمودند:
1. نکتۀ نخست آن است که احتمال دارد پرسش راوی از کلّ آیه باشد چون مرسوم بوده است که بخشی از آیه را به عنوان مشیر به کلّ آیه، ذکر میکردند و سؤالشان از معنای کلّ آیه بوده است. طبق این احتمال دیگر نمیتوان به این روایت برای مفهوم شرط استدلال کرد چون ذیل آیه که در روایت بدان اشاره نشده، به دلالت منطوقی به عدم وجوب صوم بر شخص مسافر تصریح شده است که در این صورت ربطی به مفهوم نخواهد داشت. خداوند متعال در ذیل آیه فرموده است: «ُ وَ مَنْ كانَ مَريضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر».
توضیح بیشتر آنکه، در میان عامه اختلاف وجود دارد. برخی از عامه معتقدند روزه گرفتن بر مسافر جائز است و اشکالی ندارد. ممکن است پرسش راوی و پاسخ امام علیه السلام ناظر به این فتوای عامه باشد؛ یعنی ممکن است حضرت قصد داشتند با استناد به ذیل آیه که میفرماید مسافر باید روزهای دیگری را برای روزه انتخاب کند، این فتوای عامه را ردّ کنند. بنابراین ممکن است استناد امام علیه السلام به منطوق آیه باشد نه به مفهوم آن.
2. نکتۀ دیگر آن است که حتّی اگر بگوییم سؤال سائل صرفاً ناظر به «فمن شهد منکم الشهر …» و استناد امام علیه السلام نیز به مفهوم همین قطعه از آیه بوده، باز هم مدعای محقق بحرانی اثبات نمیشود چون هرچند این قطعه از آیه دارای مفهوم است، ولی مفهوم داشتنش به جهت آن است که در مقام تحدید احکام مربوط به ماه رمضان است. به گفتۀ برخی مفسران و طبق برخی روایات، «شهد» به معنای غیر مسافر است. وقتی خداوند متعال در این آیه، در مقام بیان احکام ماه رمضان برآمده و میفرماید «غیر مسافر باید روزه بگیرد»، تخصیص به ذکر غیر مسافر، سبب میشود حکم روزه در مورد مسافر منتفی قلمداد شود، چون فرض این است که آیه در مقام تحدید است. بنابراین مفهومی که در اینجا مطرح است، به خاطر مقام تحدید است و به مفهوم شرط ارتباطی ندارد.