بر فرض آنکه تخییر میان اکثر و اقل لا بشرط را محال دانستیم، بحث دیگر آن است که آیا تخییر میان اقل بشرط لا و اکثر ، در جایی که قید دیگری نداشته باشد تا سبب شود شقّ ثالث تصویر شود، امکان دارد یا خیر؟ مثال این مطلب آن است که گفته شود «یا فقط یک تسبیح بخوان، یا بیش از یک تسبیح». «فقط یک تسبیح» قیدش آن است که فقط یکی باشد و بیشتر نباشد؛ «بیش از یک تسبیح» نیز قیدش آن است که از یک تسبیح بیشتر باشد. آن قیدی که این دو فرد را از یکدیگر جدا میکند، در یکی وجود مطلق الزیاده است و در دیگری عدم مطلق الزیاده است که نسبتشان تناقض است و شق ثالث برایشان تصویر نمیشود. در این فرض نیز به نظر میرسد تخییر میان اقل و اکثر امکانپذیر است هر چند آقای شهیدی آن را نپذیرفتهاند. اشکال آقای شهیدی آن است که تکلیف باید نسبت به واجبات ضمنی نیز محرکیت داشته باشد ولی در جایی که قید طرفین تخییر نقیضان هستند، تکلیف نمیتواند نسبت به این قید محرکیت داشته باشد، چون تحقق یکی از نقیضین ضروری الثبوت است؛ ولی به عقیده ما تکلیف لازم نیست نسبت به آن قید نیز محرکیت داشته باشد.
مقصود آنکه، حتی اگر تخییر میان اکثر و اقل لا بشرط را محال دانستیم، در این فرض دیگر تخییر محال نیست، بلکه عرفی و عقلائی نیز هست و هیچ اشکالی ندارد.
بر اساس جلسه ۸۹
۲۹ بهمن ۱۴۰۳