جلسه 108 مورخ 7 اردیبهشت 1404
امکانسنجی اهمال ثبوتی در قوانین شرعی
در جلسۀ حاضر، قصد داریم امکان اهمال ثبوتی را در مورد قوانین شرعی بررسی کنیم، چون جهل و تردید، در مورد شارع مقدّس معقول نیست ازاینرو ممکن است شخصی اهمال ثبوتی در قوانین شرعی را محال بداند.
ولی به عقیدۀ ما، اهمال ثبوتی در قوانین شرعی نیز معقول است. این مطلب درست است که جهل در مورد شارع مقدّس تصویر نمیشود، ولی بحث آن است که اهمال ثبوتی، صرفاً معلول جهل قانونگذار نیست. گاهی ممکن است نفس اهمال در قانون دارای مصلحت باشد؛ یا روشن شدن حکم از همان ابتدا، دارای مفسده باشد. شاید روایتی که میگوید خداوند «َسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ لَمْ يَسْكُتْ عَنْهَا نِسْيَاناً لَهَا» ناظر به همین نکته باشد که شارع مقدّس نسبت به شمول برخی قوانین، سکوت ثبوتی کرده است نه سکوت اثباتی؛ چون مثلاً آزمایش و امتحان مکلّفان به این ابهام و اهمال وابسته بوده است.
نکتۀ دیگری که وجود دارد، تدریج در بیان احکام است. گاهی مقتضای تدریج در بیان احکام آن است که ابتداء حکم به صورت مهمل جعل شود، و سپس به تدریج تبصرههای آن بیان شود.
مقصود آنکه، اهمال و ابهام ثبوتی، همواره معلول جهل نیست تا در مورد شارع مقدّس نتوان به اهمال ثبوتی ملتزم شد. گاهی در اهمال و ابهام، مصلحت است یا در تبیین و روشنگری، مفسده است، از همینرو حکم به صورت مهمل جعل میشود بیآنکه به جهل ارتباط داشته باشد.
من لا يحضره الفقيه، ج4، ص: 75، ح5149.