جلسۀ 7 بهمن 1386
اصل عدم اعتماد متکلم به قرائن منفصله، حتی در کلمات شارع
به عقیدۀ ما اصل عدم قرینه، یک اصل عقلائی مستقل است، و مجرایش هیچ ارتباطی به ظهور داشتن یا ظهور نداشتن کلام ندارد. یعنی هم در جایی که کلام ظهور دارد، آوردن قرینۀ منفصله خلاف قاعده است؛ و هم اینکه کلام را مجمل بگذارند و برای رفع اجمال به قرینۀ منفصله اعتماد کنند، خلاف قاعده است.
این دیدگاه، مبنای پذیرش اطلاق ناشی از ترک استفصال و ترک استیضاح است. برای اثبات این دیدگاه، دو بیان وجود دارد:
بیان اول آن است که در سؤالات و جوابهایی که بین مکلفین و معصومین علیهم السلام صورت میگرفته، چنین نبوده که معصوم علیه السلام صرفاً قصد افهام سائل را داشته باشد. معصومین علیهم السلام در پاسخهایشان، یا همگان یا دستکم مردم همان عصر را مقصود به افهام قرار میدادند. گواه بر این مطلب آن است که:
- سیره بر این مطلب استوار شده است که ترک استفصال معصومین علیهم السلام را، نشانۀ اطلاق میشمرند.
- در برخی روایات به همین سیره اشاره شده است که برخی اصحاب، به جای اینکه خودشان بروند از حضرت سؤال کنند، منتظر میماندند دیگران از حضرت سؤال کنند تا از جوابی که حضرت به آنان میدهد، حکم خودشان را بفهمند.
این مطلب نشان میدهد به لحاظ عقلائی، احتمال اعتماد متکلم بر قرینۀ منفصله، خلاف قاعده است؛ و الا نمیتوانستند حکم خودشان را از سؤال و جوابی که بین شخصی دیگر با معصوم علیه السلام صورت گرفته، استخراج کنند، چراکه احتمال میرود متکلم به قرینۀ منفصله اعتماد کرده باشد.
بیان دوم آن است که فرض میکنیم معصومان علیهم السلام، صرفاً قصد افهام سائل را داشتند؛ ولی به لحاظ عقلائی، حجیّت ظهور اختصاصی به مقصودین به افهام ندارد. دلیل این مطلب آن است که دأب متکلمین به این شکل است که وقتی مطلبی را به مخاطبشان القا میکنند، چنین نیست که رمزگونه صحبت کنند و برای افهام، به قرائن خاصی که بین خودشان و مخاطبشان وجود دارد اعتماد کنند. این مدل سخن گفتن، در حالت عادی بین متکلمین و مخاطبانشان نادر است و بر همین اساس، عقلاء به هنگام شک در اینکه متکلم، برای افهام مقصود به افهامش، به قرینۀ خاصی اکتفا کرده یا نه، اصل را بر نبود قرینه میدانند.
بله؛ در برخی فضاهای خاص که زمینۀ صحبتهای رمزگونه وجود دارد، نمیتوان اصل را بر نبود قرینه دانست؛ همچون فضاهای تقیهآمیز یا فضاهای جاسوسی که قرار است اطلاعات مخفیانه ردّ و بدل شود. ولی در فضاهای عادی، اینگونه نیست.
البته تمام این مطالب، مربوط به فرضی است که به لحاظ صغروی احراز کنیم سؤال سائل در همان زمان هم مجمل بوده و امام علیه السلام ترک استیضاح کرده است. ولی عمدۀ بحث مربوط به کشف این صغری است. مثلاً در روایت «الخمس بعد المؤونة» قرائنی وجود دارد که نشان میدهد در همان زمانها هم مجمل بوده است. ولی خیلی اوقات نمیتوان این صغری را احراز کرد.