استفاده نکردن معصومان علیهم السلام از علم غیب
درک گفتار و رفتار معصومان علیهم السلام، مبتنی بر یک پیشفرض است و آن پیشفرض، عبارتست از اینکه معصومان علیهم السلام از علم غیب خویش استفاده نمیکنند.
باید دانست، مقصودمان این نیست که ایشان، هیچگاه از علم غیب استفاده نمیکنند و رفتارهای فرابشری ندارند؛ بلکه مقصودمان آن است که در حالت عادی و به شکل متعارف، از علم غیب استفاده نمیکردند و الا اگر قرینهای بر استفاده از علم غیب وجود داشته باشد، آن را میپذیریم.
مقصود آنکه، اگر این پیشفرض را نپذیریم، در فهم بسیاری از گفتارها و رفتارهای ایشان با مشکل مواجه میشویم.
برای مثال، شخصی نزد امام علیه السلام میآید و از یک واقعۀ خارجی سؤال میکند که دارای محتملات مختلف است. امام علیه السلام نیز، بدون استفصال از حالات مختلف، حکم مسأله را به صورت کلّی بیان میکنند. در اینجا ترک استفصال حضرت، قرینه بر اطلاق حکم دانسته میشود؛ ولی نکته اینجاست که اگر احتمال استفاده از علم غیب را مطرح کنیم، دیگر نمیتوانیم از ترک استفصال حضرت، اطلاقگیری کنیم چون شاید حضرت با استفاده از علم غیب خود، فهمیدهاند آن واقعۀ خارجی، در کدامیک از حالات محتمله متعیّن بوده و حکم همان حالت خاص را بیان کردهاند.
یا مثلاً وقتی امام علیه السلام فعلی را انجام میدهد و ما میخواهیم به فعل حضرت تمسک کنیم، اگر احتمال استفاده از علم غیب مطرح شود، دیگر نمیتوانیم به فعل ایشان تمسک کنیم.
ذهنیّت اصحاب و اطرافیان معصومان علیهم السلام نیز چنین بوده که گفتار و رفتار ایشان، بر مبنای علم غیب نیست؛ لذا در برخی روایات میبینیم که راوی میگوید «دیدم حضرت مشغول خوردن پنیر است»؛ ولی اگر احتمال استفاده از علم غیب مطرح شود، پنیر خوردن حضرت میتواند به دلیل علم غیب ایشان به مذکی بودن گوسفندی باشد که از آن پنیر تهیه شده. در این صورت، از پنیر خوردن حضرت نکتهای استفاده نمیشود که نظر راوی را به خود جلب کند.
اساساً الگو بودن معصومان علیهم السلام، مبتنی بر همین پیشفرض است که ایشان از علم غیب استفاده نمیکردند. اگر علم غیب مطرح باشد، الگو بودن ایشان با مشکل مواجه میشود. بله؛ یک جایی ممکن است حضرت بخواهد برای اثبات امامت و پیشوایی خود از علم غیب استفاده کند؛ ولی در معمول موارد اینگونه نیست.
این یک اصل هدایتی مهم است که مردم، پیشوایان خود را همچون خود بدانند. تعبیر «إنما أنا بشرٌ مثلکم …» اشاره به همین نکته است که نیز، همچون شما هستم.
یا در روایت دیگر میبینیم که حضرت میفرماید «ما أبالي أ بول أصابني أو ماء إذا لم أعلم». این نیز گواه بر همین مطلب است که امامان علیهم السلام، بنا نداشتند در امور روزمرۀ خود از علم غیب استفاده کنند.
یا مثلاً در برخی روایات میبینیم که برخی اشخاص ازدواج نمیکردند. پیامبر گرامی اسلام صلوات الله علیه و آله میفرمودند «ببینید من هم زن میگیرم»؛ پس شما نیز باید مرا الگوی خود قرار دهید و ازدواج کنید. اگر قرار باشد حضرت از علم غیبشان استفاده کنند، مخاطب میتواند اشکال کند و بگوید ازدواج شما میتواند با تکیه بر علم غیبتان باشد؛ من که علم غیب ندارم ازدواج نمیکنم.
تعبیر «کونوا دعاة الناس بغیر السنتکم» یعنی با رفتار خود مردم را دعوت به دین کنید. مصداق بارز این دستور، خود اهل بیت علیهم السلام هستند. اگر قرار باشد ایشان از علم غیبشان استفاده کنند، دیگران نمیتوانند ایشان را الگوی خویش قرار دهند.
خلاصه آنکه، اگر قرار باشد به احتمال استفادۀ معصومان از علم غیب اعتنا کنیم، به مشکلات کلامی جدّی برمیخوریم. بنابراین این پیشفرض روشن است که برای فهم گفتار و رفتار معصومان علیهم السلام، نباید احتمال استفاده از علم غیب را پیش کشید.
بله؛ گاهی حضرت با همان علم عادی، متوجه میشوند سؤال مخاطبشان ناظر به چه واقعیتی است. در اینجا نمیتوان احتمال استفاده از علم عادی را نفی نمود و به اطلاق تمسک کرد. مثلاً علی بن جعفر از امام کاظم علیه السلام سؤال میکند «آیا میتوانم در حال احرام تظلیل کنم و کفاره بدهم؟». حضرت در پاسخ میفرماید «لا بأس». علی بن جعفر برادر امام کاظم علیه السلام است لذا ممکن است امام کاظم علیه السلام با همان علم عادی، اطلاع داشته باشند که برادرشان به فلان بیماری مبتلاست که اگر زیر آفتاب برود برایش ضرر دارد. در اینجا نمیتوان از ترک استفصال حضرت، اطلاقگیری ک رد.
البته مقصود از استفاده از علم عادی این نیست که حضرت تصادفاْ نسبت به آن واقعه علم عادی داشته باشند. اگر علم حضرت به آن واقعه تصادفی باشد به طوری که عرف احتمال وجود چنین علمی را ندهد و مورد غفلت عرف باشدُ حضرت باید استفصال کند یا تذکر دهند که من نسبت به آن علم داشتم چون قرار است این روایت برای دیگران هم نقل شود لذا اگر احتمال دخالت برخی نکات به نحوی است که عرف از آن غفلت میکند حضرت باید تذکر دهند تا عرف دچار خطا نشود. امر به کتابت حدیث و انتقال حدیث به دیگران شامل روایات شخصی نیز میشود بنابراین حضرت نباید به گونهای سخن بگویند که هنگام نقل مطلب برای دیگران خطا رخ دهد.
خلاصه آنکه احتمال استفاده از علم عادی در جایی مانع اطلاق میشود که آن علم مورد غفلت عرف نباشد و عرف احتمال وجود آن علم را بدهد.