جلسۀ 11 آذر 1386
اثبات علیّت شرط برای جزاء با تکیه بر اصل تطابق میان عالم اثبات و عالم ثبوت
به باور برخی اصولیان، اثبات مفهوم برای جملۀ شرطیه در گرو اثبات علیّت شرط برای جزاء است. یعنی میان شرط و جزاء، ترتّب علّی و معلولی وجود دارد. برخی اصولیان برای اثبات این مطلب، به وضع تمسک کرده‌اند. یعنی گفته‌اند مفاد وضعی کلام آن است که شرط علّت جزاء باشد. ولی محقق نائینی برای اثبات علیّت شرط برای جزاء، بیان دیگری دارند که قصد داریم آن را تبیین کنیم.
ایشان می‌فرماید، همانطور که در عالم اثبات (یعنی عالم الفاظ)، ابتدا شرط را ذکر نموده و سپس جزاء را بر آن مترتب می‌کنیم، پس در عالم ثبوت نیز، باید ابتداء شرط محقق شود، و سپس جزاء بر آن مترتب شود که به معنای علیّت شرط برای جزاء است. این مطلب، مقتضای اصل تطابق میان عالم ثبوت و عالم اثبات است.
مقصود ایشان برای بنده نامفهوم است. فرض کنید ما در مقام اثبات، ابتدا نام زید را ذکر می‌کنیم؛ سپس نام عمرو و پس از آن، نام بکر را. آیا این که در مقام اثبات، ابتدا زید را ذکر کردیم، به معنای آن است که در مقام ثبوت نیز، زید مقدم بر عمرو و بکر است، و اینها، یکی بر دیگری مترتب و متفرع هستند؟!
مرحوم شهید صدر در مقام اشکال به محقق نائینی برآمده و فرموده‌اند، اگر در عالم اثبات جزاء را بر شرط مترتب کنیم، اصل تطابق میان عالم ثبوت و اثبات حداکثر بر این مطلب دلالت می‌کند که در عالم ثبوت نیز، جزاء باید بر شرط مترتب باشد. اشکال آن است که ما در عالم ثبوت، انواع و اقسام مختلفی از ترتّب داریم و چنین نیست که همۀ ترتّب‌ها ترتّب علّی باشند. بنابراین نمی‌توان از ترتّب، خصوص ترتّب علّی را نتیجه گرفت.
ولی این امکان وجود دارد که مقصود محقق نائینی از ترتّب اثباتی، خصوص ترتّب علّی اثبات باشد. اگر این باشد، اصل تطابق میان عالم ثبوت و عالم اثبات اقتضا می‌کند، در عالم ثبوت نیز، ترتّب علّی وجود داشته باشد نه سائر انواع ترتّب. به سخن دیگر، همانطور که در عالم اثبات، علم به شرط، علّت علم به جزاء است؛ در عالم ثبوت نیز، خود شرط، علّت برای خود جزاء است. ولی مشکل آن است که ایشان چگونه می‌خواهد خصوص ترتّب علّی را در عالم اثبات از لفظ استفاده کند تا بعد، آن را به عالم ثبوت بکشاند. این یک ادّعای صرف است و برای اثبات آن، باید به نکاتی همچون تبادر و وضع تمسّک کند.
باری، فرمایش محقق نائینی ابهام داشته و چندان روشن نیست چه چیزی مدّ نظر ایشان بوده است.