با در نظر گرفتن مجموع موارد کاربرد واژه «یصلح»، به نظر میرسد این واژه در روایات به معنای «یجوز» میباشد. اما مواردی که علاوه بر حکم تکلیفی، حکم وضعی نیز قابل تصویر باشد، باید دید آیا به معنای «یجوز»ی است که به حکم وضعی ناظر است یا خیر؟
شواهد بر ترادف «یصلح» و «یجوز»
دو شاهد اصلی بر این مدعا وجود دارد:
1. همنشینی «یصلح» و «یجوز» در روایات مشابه
در برخی روایاتی که تعبیر «یصلح» در آنها به کار رفته است، وقتی به روایات مشابه آن در روایات دیگر علی بن جعفر نگاه میکنیم، درمییابیم که به جای «یصلح»، «یجوز» به کار رفته است.
2. کاربرد «یصلح» در «باب ما یجوز من النکاح» در «قرب الاسناد»
در کتاب «قرب الاسناد»، چندین باب وجود دارد که میتوانند مؤید این دیدگاه باشند. به عنوان مثال، در صفحهی ۲۴۷، «باب ما یجوز من النکاح» آمده است. در این باب، تعبیرات مختلفی در روایات وارد شده است که ارتباط معنایی «یصلح» با «یجوز» را نشان میدهد.
نمونههایی از روایات در «باب ما یجوز من النکاح»
-
در صفحهی ۲۴۷، رقم ۹۷۴:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ زَنَى بِامْرَأَةٍ، هَلْ يَحِلُّ لِابْنِهِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا؟ قَالَ: «لَا».» -
در رقم ۹۷۶:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنِ امْرَأَةٍ بَلَغَهَا أَنَّ زَوْجَهَا تُوُفِّيَ فَاعْتَدَّتْ وَ تَزَوَّجَتْ، فَبَلَغَهَا بَعْدُ أَنَّ زَوْجَهَا حَيٌّ، هَلْ تَحِلُّ لِلْآخَرِ؟ قَالَ: «لَا».»
در همین باب که عنوانش «ما یجوز من النکاح» است، روایات با تعبیر «یصلح» نیز وارد شدهاند: -
در صفحهی ۲۴۸، رقم ۹۸۰:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَهُ امْرَأَتَانِ، هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يُفَضِّلَ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى؟ قَالَ: «لَهُ أَرْبَعٌ، فَلْيَجْعَلْ لِوَاحِدَةٍ لَيْلَةً، وَ لِلْأُخْرَى ثَلَاثَ لَيَالٍ».»
نکتهی قابل توجه اینجاست که خود نکاح به عنوان یک امر اعتباری، هم حکم تکلیفی و هم حکم وضعی در موردش تصویر دارد. لذا «یجوز» در این موارد میتواند هم ناظر به جواز تکلیفی باشد و هم جواز وضعی. ایشان در این باب، تنها به روایات مرتبط با خود نکاح بسنده نکرده، بلکه روایات پیرامون امور مرتبط با نکاح را نیز آورده است. -
در رقم ۹۸۱:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَهُ ثَلَاثُ نِسْوَةٍ، هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يُفَضِّلَ إِحْدَاهُنَّ؟ قَالَ: «لَهُ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، فَلْيَجْعَلْ لِوَاحِدَةٍ إِنْ أَحَبَّ لَيْلَتَيْنِ، وَ لِلْأُخْرَيَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ لَيْلَةً، وَ فِي الْكِسْوَةِ وَ النَّفَقَةِ مِثْلَ ذَلِكَ».» -
در رقم ۹۸۵:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ فَمَاتَتْ إِحْدَاهُنَّ، هَلْ يَصْلُحُ أَنْ يَتَزَوَّجَ فِي عِدَّتِهَا أُخْرَى، قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّةُ الْمُتَوَفَّاةِ؟ قَالَ: «إِذَا مَاتَتْ فَلْيَتَزَوَّجْ مَتَى أَحَبَّ».»
«یصلح» در «باب ما یحلّ من البیوع»
این بحث تنها به نکاح محدود نمیشود. در صفحهی ۲۶۱، ایشان روایات مرتبط با «باب ما یحلّ من البیوع» را نیز آورده است:
- رقم ۱۰۳۲:
«وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْقَعْدَةِ وَ الْقِيَامِ عَلَى جُلُودِ السِّبَاعِ، وَ رُكُوبِهَا، وَ بَيْعِهَا، أَ يَصْلُحُ ذَلِكَ؟ قَالَ: «لَا بَأْسَ مَا لَمْ يُسْجَدْ عَلَيْهَا».»
در این روایت، هم در مواردی که فقط حکم تکلیفی دارند و هم در مواردی که حکم وضعی نیز قابل تصویر است، از تعبیر «یصلح» استفاده شده است. در این روایت «قعدة» و «قیام» و «رکوب» صرفا حکم تکلیفی دارند؛ ولی «بیع» حکم وضعی نیز دارد. در تمام اینها تعبیر «یصلح» به کار رفته است.
در همین باب، برخی روایات با تعبیر «یحل» و برخی با تعبیر «یصلح» وارد شدهاند؛ هر دو تعبیر در روایات این باب پر تکرار است. در برخی موارد نیز از تعبیر «یجوز» استفاده شده است. بدین ترتیب روشن میشود که ایشان «یحل»، «یجوز» و «یصلح» را به عنوان مترادف یکدیگر به کار میبردهاند.
برگرفته از جلسه ۴۷
۳ آذر ۱۴۰۳