جلسۀ 99 مورخ 2 اردیبهشت 1403
«لا تهمز المشایخ»، نمونهای جالب برای استعمال لفظ در اکثر از معنا
مثال دیگر برای پدیدۀ استعمال لفظ در اکثر از معنا «لا تهمز المشایخ» است. این جمله در دو معنا به کار رفته است:
معنای اولش آن است که حرف «یاء» در «المشایخ» را به همزه تبدیل نکن. در مورد واژگانی که شبیه مفاعل هستند بحثی وجود دارد مبنی بر آن که وقتی حرف چهارمشان «یاء» باشد و حرف سومشان «الف» باشد، در چه صورت «یاء» به همزه تبدیل میشود. گفته شده اگر «یاء» حرف اصلی کلمه باشد به همزه تبدیل نمیشود ولی اگر زائد باشد تبدیل به همزه میشود؛ در نتیجه «لا تهمز المشایخ» اشاره به آن است که چون «یاء» در این کلمه، حرف اصلی است، نباید به همزه تبدیل گردد؛ بر خلاف واژگانی همچون «صنائع» یا «شرائع» که «یاء»شان زائد بوده و به همزه تبدیل شده است. برای این که انسان بتواند این قاعده را به خاطر بسپارد از این عبارت زیبا استفاده شده است تا هر گاه خواست این قاعده را به خاطر بیاورد بدان جمله توجه نموده و مطلب را به یاد آورد.
معنای دومش آن است که به بزرگان توهین نکن؛ «همز» به معنای توهین و جسارت کردن است.
این مثال در مقالۀ اوجز الحواشی علی رجال النجاشی نوشتۀ سید عبد الستار حسنی ذکر شده است. من بر حواشی ایشان، حاشیه زدم و به شکل تفصیلی بدان پرداختهام.