بررسی اعتبار روایت حسن بن جهم در مورد تخییر
استاد در بررسی روایات تخییر، به روایت منقول از حسن بن جهم از امام رضا (ع) رسیدند. ایشان در جمعبندی شخصیت راوی تأکید فرمودند که حسن بن جهم از فقهای شیعه در عصر امام رضا (ع) و وثاقت او قطعی است. همچنین تصریح شد که وی صاحب کتابی مشهور بوده که حاوی مسائل پرسیده شده از امام (ع) است.
نقطه ابهام: استاد متذکر شدند که مرحوم شیخ طبرسی در کتاب الاحتجاج، این روایت را از کتاب حسن بن جهم نقل کرده است، اما سند خود را به ایشان ذکر نکرده (مُرسَل آورده) و اینجاست که نیاز به بررسی سندی پیدا میکنیم.
کلید حل مشکل سند روایت: مقدمه کتاب الاحتجاج
استاد برای رفع این مشکل، از مقدمه کتاب الاحتجاج کمک گرفتند. ایشان متن مقدمه را شرح دادند که طبرسی دلیل حذف سند در بیشتر روایات را یکی از سه امر زیر بیان میکند:
حتماً! در ادامه، جدول بازطراحیشده بدون ستون شماره و با قالببندی زیبا در مارکداون ارائه شده است:
 دلیل ارسال |
 شرح |
|---|---|
| اجماع بر مضمون | مضمون آنقدر قطعی است که روایت صرفاً مؤید اجماع است و داعی بر جعل منتفی است. |
| موافقت با حکم عقل | روایت جنبه ارشادی دارد |
| اشتهار تام | روایت مشهور و متداول بین مخالف و موافق بوده و سند آن نیازی به تکرار نداشته است. |
بررسی تطبیقی دلایل در مورد روایت حسن بن جهم
استاد پس از تبیین دلایل، به تحلیل محتوای روایت حسن بن جهم پرداختند که درباره قواعد ثانویه باب تعارض است و در نهایت نتیجه گرفتند که حذف سند این روایت فقط میتواند به دلیل اشتهار باشد:
رد دلیل عقلی: قواعد ثانویه در باب تعارض اخبار تأسیسی و شرعی است نه عقلایی. بنابراین، حذف سند به جهت موافقت با عقل، در این مورد منتفی است.- رد دلیل اجماع: مسأله قواعد ثانویه از دیرباز اختلافی بوده است و نمیتوان ادعای اجماع بر آن کرد. لذا حذف سند به جهت اجماع نیز منتفی است.
اثبات اشتهار: با رد دو دلیل اول، استاد نتیجه گرفتند که ارسال این روایت تنها از باب «اشتهار در کتب و سِیر» بوده است.
پذیرش صدور روایت
استاد با رسیدن به این نتیجه، فرمودند وقتی احراز کردیم که حذف سند به دلیل اشتهار بوده، این شهرت خود مانع جَعْل است و ارسال آن به وثاقت روایت لطمهای نمیزند.
جمعبندی نهایی استاد:
«پس وقتی کشف کردیم که مرسله حسن بن جهم از این دسته سوم بوده، دیگر ارسالش به ما ضربهای نمیزند و ما صدور روایت را میپذیریم.»
در ادامه درس، یکی از طلاب سؤالی را مطرح کرد که در زیر بیان شده است:
پرسش اول: کفایت مقدمه «الاحتجاج» برای اثبات دلیل؛ نیاز یا عدم نیاز به شهرت عملیه؟
چطور مقدمه احتجاج برای شما دلیل می شود؟ مگر شهرت عملیه دارید؟
پاسخ استاد:
ما دو نوع شهرت داریم که باید تفکیک شوند: شهرت در شبهات حکمیه و شهرت در شبهات موضوعیه.
شرایط حجیت این دو نوع اشتهار کاملاً با یکدیگر متفاوت است:
ضوابط و شروط سهگانه حجت بودن شهرت در شبهات حکمیه
شهرتی که بتواند به تنهایی مستند و حجت قرار گیرد، نیازمند شروط زیر است:
- قدمایی بودن: باید شهرت متعلق به قدما باشد.
- احراز استناد: در شهرت، باید استناد احراز شود.
- تعدد مدارس: شهرت مزبور باید در میان فقیهان مدارس مختلفه وجود داشته باشد.
تنها در صورت احراز این شروط سهگانه است که اشتهار در حوزه شبهات حکمیه میتواند به عنوان دلیل، مورد استناد قرار گیرد.
شهرت در شبهات موضوعیه: کفایت ظاهر حال
اما اشتهار در شبهات موضوعیه، حالتی دیگر دارد و شرایط متفاوتی بر آن حاکم است. در این نوع اشتهار، صرفاً ظاهر حال کفایت میکند. به عنوان مثال، اگر یک کتاب در طول زمان مشهور شده باشد، داعی بر جَعْل از بین میرود؛ زیرا جعلکننده به سرعت رسوا میشود. 
از اینرو، مثلا سندِ من به کتاب کافی یا احتجاج را کسی اشکال نمی کند چون این کتاب ها مشهوره هستند.
پرسش دوم: نقش مؤیدات در کنار ظاهر حال
در صورت نبود مویدات دیگر، آیا ظاهر حال در شبهات موضوعیه کافی است؟
پاسخ استاد:
حتی اگر مؤیدات و قراین دیگری نیز در کار نباشد، مقدمه کتاب الاحتجاج به تنهایی کار را تمام میکند و ظاهر حال را تشکیل میدهد.
البته اینها را در نظر بگیرید که برای تشکیل ظاهر حال، صرفِ مقدمه نیست بلکه اگر دیگران در همان دوره متعرض مسأله بشوند و اشکال نکنند و از مدارس مختلف باشند، آن موقع روایت معتبر می شود. در ما نحن فیه این موارد وجود دارد.
تذکر مهم: تمایز شهرت در شبهات حکمیه (عملیه، رواییه، فتواییه) و موضوعیه
باید توجه داشت که بحث از شهرت عملیه، شهرت رواییه و شهرت فتواییه، مختص شبهات حکمیه است:
- شهرت رواییه از مرجحات باب تعارض است.
- شهرت عملیه جابر ضعف سند است.
- شهرت فتواییه مربوط به بحث حجیت مستقل است.
بحث کنونی ما، راجع به شبهه موضوعیه است؛ یعنی این سند مشهور است یا این روایت از یک کتاب مشهور گرفته شده است. وقتی یک روایت یا کتابی مشهور باشد، حتی اگر کسی سند هم بیاورد، صرفاً از باب تیمن و تبرک خواهد بود.
به عنوان مثال، اگر کسی امروز سند خود را تا مرحوم کلینی (صاحب الکافی) بنویسد، این کار فقط جنبه تبرکی دارد، زیرا خودِ کتاب الکافی مشهور است و داعی بر جعل وجود ندارد. این امر، با شهرت عملیهای که جابر ضعف سند است، تفاوت دارد و به مشهور بودنِ خودِ روایت یا کتاب برمیگردد. 
بر اساس درس خارج اصول، جلسه ۱۱
۶ مهر ۱۴۰۴